Irak Siyasetini Anlama Klavuzu

50 %
50 %
Information about Irak Siyasetini Anlama Klavuzu
News & Politics

Published on February 18, 2014

Author: setavakfi

Source: slideshare.net

Description

Raporda, Irak’taki siyasi partiler ve aktörler, dini yapılar ve aktörler, kurumlar, medya ve Irak’ta yatırımı olan önemli petrol şirketleri ele alınıyor.

RAPOR IRAK SIYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU

IRAK SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU

COPYRIGHT ©2013 SETA SETA Yayınları XXVIII I. Baskı ISBN Kapak Tasarımı Tasarım ve Uygulama Baskı İletişim : 2013 : 978-605-4023-29-5 : M. Fuat Er : Ümare Yazar : Pelin Ofset, Ankara : SETA Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Vakfı Nenehatun Cad. No.66 GOP Çankaya 06700 Ankara Tel: (0 312) 551 21 00 | Faks: (0 312) 551 21 90 www.setav.org | info@setav.org

IRAK SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU Levent Baştürk Furkan Torlak Saliha Ziya Gülşah Neslihan Akkaya Müjge Küçükkeleş Zehra Senem Demir

ÖNSÖZ 13 BİRİNCİ BÖLÜM 15 IRAK’TA SİYASİ PARTİLER İKİNCİ BÖLÜM 57 IRAK’TA SİYASİ AKTÖRLER ÜÇÜNCÜ BÖLÜM 149 DİNİ YAPILAR VE AKTÖRLER DÖRDÜNCÜ BÖLÜM 171 IRAK’TA KURUMLAR: PARLAMENTO, YARGI VE GÜVENLİK GÜÇLERİ BEŞİNCİ BÖLÜM 189 MEDYA ALTINCI BÖLÜM IRAK’TA YATIRIMI OLAN ÖNEMLİ PETROL ŞİRKETLERİ 203

İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ | 13 1. IRAK’TA SİYASİ PARTİLER | 15 1.1 ŞİİLER | 17 1.1.1 İslami Dava Partisi, (1957) | 17 1.1.2 Irak Yüksek İslam Konseyi (1982) | 21 1.1.3 Irak Ulusal Uzlaşma Hareketi (1990) | 23 1.1.4 Milli Islah Hareketi | 26 1.1.5 Hürler Grubu / Sadr Grubu | 27 1.1.6 Bedir Partisi | 28 1.1.7 İslami Fazilet Partisi | 29 1.1.8 Bağımsızlar Bloğu | 29 1.1.9 Irak’ın Birliği İttifakı | 30 1.2 SÜNNİLER | 30 1.2.1 Irak Ulusal Diyalog (Hivar) Cephesi (2005) | 30 1.2.2 Irak Ulusal Kurtuluş Cephesi (2008) | 32 1.2.3 Ulusal Reform ve Kalkınma Hareketi | 34 1.2.4 Yenilik (Tecdîd) Listesi | 34 1.2.5 El Hadba Listesi | 35 1.2.6 Gelecek Grubu | 36 7

1.3 KÜRTLER | 36 1.3.1 Kürdistan Demokrat Partisi | 36 1.3.2 Kürdistan Yurtseverler Birliği | 40 1.3.3 Kürdistan Sosyalist Demokrat Partisi | 42 1.3.4 Irak Kürdistan Komünist Partisi | 43 1.3.5 Gorran (Değişim) Hareketi | 43 1.3.6 Kürdistan İslam Birliği | 44 1.3.7 Kürdistan’da İslami Hareket | 45 1.3.8 Kürdistan İslami Cemaati | 45 1.3.9 Feyli Kürtleri | 46 1.4 TÜRKMENLER | 47 1.4.1 Irak Türkmen Cephesi | 47 1.4.2 Irak Türkmen İslam Birliği | 49 1.4.3 Türkmen Kardeşlik Hareketi | 50 1.5 DIĞER PARTILER | 51 1.5.1 Asurî Demokratik Hareketi | 51 1.5.2 Keldani Süryani Asurî Halk Meclisi | 54 2. IRAK’TA SİYASİ AKTÖRLER | 57 2.1 ŞİİLER | 57 2.1.1 Nuri el-Maliki | 57 2.1.2 İbrahim Caferi | 63 2.1.3 İyad Allavi | 66 2.1.4 Ammar El Hekim | 70 2.1.5 Hadi el Amiri | 72 2.1.6 Hüseyin El-Şehristani | 73 2.1.7 Hudayr el-Huzai | 74 2.1.8 Hemmam Hammudi | 75 2.1.9 Bakır Zubeydi | 76 2.1.10 Kusay El-Suheyl | 77 2.2 SÜNNİ ARAPLAR | 77 2.2.1 Usame el-Nuceyfi | 77 2.2.2 Salih el-Mutlak | 80 2.2.3 Rafi el-İsavi | 84

2.2.4 Tarık El-Haşimi | 86 2.2.5 Esil El-Nuceyfî | 89 2.2.6 Cemal El-Kerbuli | 90 2.2.7 Muhammed El Ceburi | 92 2.3 KÜRTLER | 93 2.3.1 Celal Talabani | 93 2.3.2 Mesud Barzani | 96 2.3.3 Kusret Resul Ali, | 100 2.3.4 Neçirvan Barzani | 102 2.3.5 Berham Salih | 106 2.3.6 Hoşyar Zebari | 110 2.3.7 Babekr Bedirhan Şevket Zebari | 112 2.3.8 Safin Dizai | 113 2.3.9 Noşirvan Mustafa | 115 2.3.10 Selahaddin Muhammed Bahaddin Sadık | 117 2.3.11 Ali Bapir | 118 2.3.12 Hero İbrahim Talabani | 120 2.3.13 Mesrur Barzani | 121 2.3.14 Kubat Talabani | 122 2.4 TÜRKMENLER | 123 2.4.1 Erşad Salihi | 123 2.4.2 Abbas Beyati | 125 2.4.3 Fevzi Ekrem Terzioğlu | 126 2.4.4 Sinan Çelebi | 127 2.5 DİNİ AZINLIKLAR | 128 2.5.1 Yunadim Kanna | 128 2.5.2 Sarkis Agacan Mamendo | 130 2.6 DİASPORA | 131 2.6.1 Ayetullah Seyit Mahmut Haşimi Şahrudi | 132 2.6.2 Ali Allavi | 135 2.6.3 Muhammed Abdullah Muhammed El Şehvani | 138 2.6.4 Sinan El-Şebibi | 140 2.6.5 Hamis el Hancer | 142

2.6.6 Saad El-Bezzaz | 142 2.6.7 Kenan Mekiye | 144 2.6.8 Enes el-Tikriti | 147 3. DİNİ YAPILAR VE AKTÖRLER | 149 3.1 ŞİİLER | 150 3.1.1 Necef Havzası Dini Merkezi | 150 3.1.2 Ayetullah Uzma Seyyid Ali Sistani | 155 3.1.3 Mukteda Es Sadr | 157 3.1.4 Seyyid Muhammed Cevad Şehristani | 159 3.1.5 Seyyid Ahmed Safi | 159 3.2 SÜNNİLER | 160 3.2.1 Irak Sünni Vakfı Divanı | 160 3.2.2 Şeyh Ahmed Abdulğafur El Samarrai | 162 3.2.3 Halil İbrahim Hammudi el Samarrai | 164 3.2.4 Müslüman Âlimler Heyeti | 165 3.2.5 Şeyh Haris Ed Dari | 168 3.3 DİĞER GRUPLAR | 170 3.3.1 Hıristiyanlar ve Diğer Dinlerin Vakıfları Divanı | 170 4. IRAK’TA KURUMLAR: PARLAMENTO, YARGI VE GÜVENLİK GÜÇLERİ | 171 4.1 IRAK PARLAMENTOSU | 171 4.2 IRAK YARGISI | 174 4.3 IRAK MERKEZ BANKASI | 176 4.4 IRAK ORDUSU | 178 4.5 IRAK POLİSİ | 180 4.6 IRAK ULUSAL İSTİHBARAT SERVİSİ | 181 4.7 KÜRT BÖLGESEL YÖNETİMİ PARLAMENTOSU | 183 4.8 PEŞMERGE | 185 4.9 ASAYİŞ – PARASTİN - ZANİYARİ | 186 5. MEDYA | 189 5.1 Televizyonlar | 193 5.1.1 El Irakiyye TV | 194 5.1.2 El Rıyadıyye TV | 194

5.1.3 El Furkan TV | 195 5.1.4 El Hurra Irak TV | 195 5.1.5 Biladi TV | 195 5.1.6 Afak TV | 195 5.1.7 Bağdad TV | 195 5.1.8 El Babiliyye TV | 196 5.1.9 El Bağdadiyye TV | 196 5.1.10 El Sumeriyye TV | 196 5.1.11 El Şerkıyye TV | 196 5.1.12 El Ğadir TV | 197 5.1.13 El Furat TV | 197 5.1.14 El Feyha TV | 197 5.1.15 Kurdsat TV | 197 5.1.16 Geli Kurdistan TV | 198 5.1.17 Kurdistan TV | 198 5.1.18 Zagros TV | 198 5.1.19 Türkmeneli TV | 198 5.1.20 İştar TV | 198 5.1.21 Aşur TV | 199 5.2 GAZETELER: | 199 5.2.1 El Sabah Gazetesi | 199 5.2.2 El Meşrıg Gazetesi | 199 5.2.3 El İttihad Gazetesi | 199 5.2.4 Ez Zaman Gazetesi | 199 5.2.5 El Beyyinetu’l Cedide Gazetesi | 200 5.2.6 El Beyan Gazetesi | 200 5.2.7 Ed Dustur Gazetesi | 200 5.2.8 Ed Dava Gazetesi | 200 5.2.9 El Adale Gazetesi | 200 5.2.10 El Meda Gazetesi | 201 5.2.11 Et Teahi (Kardeşlik) Gazetesi | 201 5.2.12 Kurdıstan Nuve Gazetesi | 201 5.2.13 Habat Gazetesi | 201 5.2.14 Hewler Gazetesi | 202

5.2.15 Rojname Gazetesi | 202 5.2.16 Asuva Gazetesi | 202 5.2.17 Hewelati (Vatandaş) Gazetesi | 202 5.2.18 The Kurdısh Globe | 202 6. IRAK’TA YATIRIMI OLAN ÖNEMLİ ENERJİ ŞİRKETLERİ | 203 6.1 Exxon Mobil, ABD | 204 6.2 BP, İngiltere | 205 6.3 TOTAL, Fransa | 206 6.4 CNPC, Çin | 206 6.5 Lukoil, Rusya | 207 6.6 STATOIL, Norveç | 207 6.7 Petronas, Malezya | 208 6.8 Royal Dutch Shell | 208

ÖNSÖZ Ortadoğu’da olup da Irak’ta olmayan siyasi, toplumsal ve iktisadi bir dinamik bulunmuyor. Özellikle bölgemizdeki etnik, mezhebi, dini, siyasi ve ekonomik dinamiklerin tamamı Irak’ta mevcut. Irak adeta Ortadoğu’nun mikrokozmozu gibi. Dolayısıyla Irak üzerinden bölgesel krizlerin derinleşmesi de sakinleşmesi de mümkün. 2003 yılında Amerikan işgali işte tam da bu dinamiklerin en ham ve en kontrolsüz şekilde hareketlenmesine yol açtı. İşgalle beraber Irak’ta siyasi ve toplumsal kimliklerin yıllar süren siyasal açlıkla ve güvenlik arzusuyla arz-ı endam edişine şahitlik ettik. Kısa süre içerisinde ‘siyasal’ın varlığına kast eden bir manzara ortaya çıktı. Böylece, siyasal ve toplumsal hayatı adeta mahkum eden yeni bir kaos süreci başladı. Bu sürecin en belirgin olduğu an ise 2010 seçimleri idi. Neredeyse bütün aktörler tam anlamıyla kendilerini etnik-sekteryen modele teslim ettiler. Kim olduğunuzun ve ne söylediğinizin anlamsızlaştığı bu süreçte belirleyici olan etnik ve mezhebi aidiyet oldu. Seçim sonuçları hangi siyasi akımın ne kazandığından ziyade hangi mezhebi grubun veya etnik unsurun ne kadar kazandığına odaklandı. Sonuçta “etnik-mezhebi şablon” zaferini ilan etti. Bu zafer aynı zamanda siyasalın da ölüm ilanıydı. Öyle ki 2010 seçimleri sonrası artık hangi pozisyona hangi unsurdan ismin geleceği bir format zımnen kanıksandı. Cumhurbaşkanlığı bir etnik unsura, başbakanlık ve meclis başkanlığı bir mezhebe, dış işleri bakanlığı yine bir etnik unsura göre belirlenir oldu. Seçimin bir anlamı kalmamış, etnik-mezhebi unsurlar sonuçları belirlemişti. Bu durum elbette Saddam enkazı ve işgal yıkımı üzerine Irak’ın yeniden her yönüyle inşa edilmesini oldukça zora sokacaktı. Tah- 13

I R A K S I YA S E T I N I A N L A M A K I L AV U Z U min edildiği gibi de oldu. Irak, işgal döneminde bile görmediği bir şiddet kısır döngüsüne teslim oldu. Artık her ay yüzlerce, bazen binlerce insanın ölmesi sıradanlaşan bir gelişmeye dönüşmüş oldu. Ortaya çıkan kaosun içerisinde Irak siyasetine kimlerin nasıl yön verdiğini anlamaya çalışmak bile başlı başına önemli bir soruna dönüştü. Zaten işgal sonrası kaostan düzen çıkarmaya çalışan Irak siyaseti içinden çıkılmaz bir anlamsızlığa mahkum oldu. Irak’ın yakın gelecekte istikrara kavuşması da hali hazırdaki siyasi aktörlerin etnik-mezhebi farklılıklara yaslanarak siyaset yapmak yerine mezkur kimliklerini aşma kapasiteleriyle doğrudan alakalıdır. Kaldı ki 2010 seçimlerinde etnik-mezhebi şablonu bir nebze aşma ihtimali olan hareketi Iraklılar seçimlerden birinci çıkarmışlardı. Irak’ın geleceği Irak’taki farklılıkları yatay kesmeyi başaran yeni bir siyasi dil ve platformdan geçmektedir. Aksi bir siyaset, Saddam dönemini aratmayan, herkesin kendi dünyasında mevzi savaşı verdiği koskoca bir siyasal anlamsızlığa tekabül etmektedir. SETA Irak siyasetini daha derinlikli anlamak adına rehber niteliğinde olan elinizdeki çalışmayı hazırladı. Doğrudan saha gözlemlerine, mülakatlara, derinlikli araştırmaya ve işgalden bu yana SETA’nın Irak’ı takibine dayanan bu çalışma ortaya çıktı. Irak işgaliyle harekete geçen etnik-mezhepsel fay hatları, Irak’taki siyasi kimlikleri de bu hatlar doğrultusunda ayırdı. Bu sebepten elinizdeki çalışmada siyasi aktörler, partiler ve dini yapılar tasnif edilirken Sünni-Şii, Arap-Kürt-Türkmen ayrımına gitmek gerekti. Burada belirleyici olan bizim Irak’ı nasıl tasnif ettiğimizden ziyade Iraklı siyasi aktörlerin kendi kimliklerini hangi çizgilerle ortaya koydukları oldu. SETA Irak işgaline dair bugüne kadar birçok çalışmaya imza attı. Hem Irak siyasetini anlamak hem de Irak ekonomi-politiğine dair derinlikli bir fikir sahibi olmak adına Irak’taki siyasi ve toplumsal aktörlerin yakinen takip edilmesi gerektiğine inanıyoruz. Irak Siyasetini Anlama Kılavuzu sadece Türkiye’de Irak’a dair bir boşluğu doldurmakla kalmayacak. Bu çalışmanın aynı zamanda yakın geçmiş ve gelecekte Irak siyasetinin kaotik unsurlarına dair bir rehber eser vazifesi ifa edeceğini düşünüyoruz. Taha Özhan SETA Başkanı 14

1. IRAK’TA SİYASİ PARTİLER Irak’ta siyasi partiler, ilk olarak 1908’de İttihad ve Terakki Partisi’nin Irak’ın önde gelen kentlerinde açtığı ofislerle gündeme gelmiştir. İttihad-Terakki’nin ardından Bağdat ve Basra vilayetlerinde Pan-Arabizm ideolojisine sahip çeşitli yer altı örgütleri kurulmuştur. 1908-1914 yılları arasında İttihad ve Terakki Partisi’ne muhalif olan çeşitli Arap partileri Bağdat, Basra, Musul ve Hille başta olmak üzere Irak’ın birçok kentinde faaliyet göstermişlerdir. Hürriyet ve İtilaf Partisi ise 1912’de Bağdat’ta faaliyetlere başlamıştır.1 Irak’ın İngilizler tarafından işgal edilip manda yönetimine girmesi sonrası Bağdat ve Kerbela’da eski Osmanlı subay ve bürokratları İngiliz işgal güçlerine karşı çeşitli yer altı faaliyetleri yürütmüşlerdir. 3 Temmuz 1918’de Necef ’te Ulusal Parti kurulmuş, Şubat 1919’da Bağdat’ta Bağımsızlığın Koruyucuları Cemiyeti faaliyetlerine başlamış, aynı tarihlerde Ahd Cemiyeti Irak’taki faaliyetlerini yeniden canlandırmıştır.2 Irak’ta İngiliz Manda Yönetimi sonrası faaliyet gösteren siyasi partilere bakıldığında Kraliyet (1921-1958), Cumhuriyet (1958-1968) Baas Partisi dönemleri (1968-2003) ile ABD işgali sonrası dönemden (2003-2013) bahsedilebilir. Kraliyet ve Cumhuriyet dönemlerinde sınırlı sayıda siyasi parti kurulmuşken bu nispi çe- 1. Bidayeti’t Teşkili’l Ahzabi’s Siyasiyyeti fi’l Irak, Ahmed El Naci, Al Hewar, 2 Haziran 2008, http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=136506. 2. Ibid. 15

I R A K S I YA S E T I N I A N L A M A K I L AV U Z U şitlilik Baas Partisi döneminde sınırlanmış, partiler bu dönemde siyasi faaliyetlerini ancak yer altında ve yurt dışında örgütlenerek yürütebilmişlerdir. ABD işgali sonrası ise Irak parlamentosuna çeşitli ittifaklar ve ortak listeler içerisinde 300’den fazla siyasi oluşumun girmesi mümkün olmuştur.3 Irak’taki siyasi partilerin faaliyetlerinin yasal zeminine bakıldığında 1921-2003 arası dönemde devletin siyaset alanında kesin otoritesinin olduğu; dini, etnik, ulusal veya bölgesel partilerin kurulmasına izin verilmediği görülmektedir. Irak’ta siyasi partileri düzenleyen ilk kanun, 1922 yılında çıkartılan Cemiyetler ve Siyasi Partiler Kanunu olmuştur. Kanuna göre siyasi parti kurulabilmesi için hükümetten izin alınması şartı koymuş, İçişleri Bakanı’na partileri gerektiğinde kapatabilme yetkisi verilmiştir.4 1954’te çıkartılan yeni partiler kanunu ile siyasi parti faaliyetleri kısıtlanmış, siyasi faaliyette bulunma izni toplumun sadece belirli kesimlerine tanınmış, sosyalistlerin vatandaşlığı iptal edilmiştir. 14 Haziran 1958’de gerçekleşen askeri darbenin ardından 1960’da çıkartılan yeni yasayla siyasi partileri izleme ve kapatma yetkisi Temyiz Mahkemesi’ne verilmiş, silahlı kuvvetler ve diplomatlar dışında herkese siyasi parti faaliyetleri yürütme izni verilmiştir.5 1970-1971’e gelindiğinde ise “liderin partisi” kavramı ortaya çıkmış, kurulan Ulusal Cephe’ye sınırlı bir katılım öngörülmüş, sonuçta iktidarda tek parti olarak Baas Partisi dönemi başlamıştır. 1991’de çıkartılan yeni bir kanunla siyasi parti kurmaya yeniden izin verilse de, Baas Partisi’nin Devrim Konseyi’nin prensiplerine aykırı herhangi bir partinin kurulamayacağı ifade edilmiştir.6 2003 sonrası geçiş süreci devlet idaresi kanunu çıkartılmış, 62 maddelik bu kanunla devletin siyasi parti oluşumu veya işleyişine dair otoritesi tamamen rafa kaldırılmıştır. Ülkeye parlamenter düzeni getiren bu kanun, milletvekili seçimleri ve adaylık süreçlerine dair genel çerçeveyi belirlemiştir. 2005 seçimleri öncesinde 2004 yılında çıkartılan 96 sayılı kararla seçimlerde nispi temsil sistemi benimsenmiş, böylece her türlü siyasi oluşumun yeni parlamentoda temsil edilmesinin önü açılmıştır.7 3. El Ahzabu’s Siyasiyye fi’l Irak, Falih Abdulcebbar, Dirasat Irakiyye, http://www.iraqstudies.com/Home_files/iraqreportarabic1.htm. 4. Ibid. 5. Ibid. 6. Ibid. 7. Ibid. 16

1 . I R A K ’ TA S İ YA S İ PA R T İ L E R 2005’te hazırlanan Irak daimi anayasası ise tüm Irak vatandaşlarına siyasi faaliyet yürütme, siyasi parti kurma hakkı tanımış; terör, ırkçılık, tekfircilik ve mezhepçi kıyımcılık yapmamak şartıyla çok partili bir siyasi hayat öngörülmüştür. Bu süreçte yasaklanan tek parti Baas Partisi olmuştur.8 Bununla birlikte siyasi partiler kanunu, devlet finansmanı, yabancı finansmanın yasaklanması, milis güçlerin tamamen ilgası vb. konularda tartışmalar sürmüş ve halen siyasi partiler kanunu parlamentoda onaylamamıştır.9 2005 sonrası Irak’ta şekillenen siyasi sürece ve parlamentoya giren partilerin geneline bakıldığında etnik ve mezhepsel hassasiyetlerin kuvvetlendiğini ve bu hassasiyetler ekseninde politikalar üreten birtakım isimlerin öne çıktığı görülmüştür. Çalışmanın ilk iki bölümünde özellikle 2003 sonrası Irak’ta öne çıkan partileri ve bu partiler etrafında öne çıkan siyasi figürleri ele alıp incelemeye çalışacağız. 1.1 ŞİİLER 1.1.1 İslami Dava Partisi, (1957) 1957 yılında Necef şehrinde Cemiyetü’l-Ulemai’d-Din (Din Âlimleri Cemiyeti) öncülüğünde kurulan İslami Dava Partisi (İDP), Irak siyasetinde seküler Arap milliyetçiliği ve sosyalizmin etki göstermeye başladığı dönemde kurulmuştur. Irak’taki en eski organize siyasi Şii hareketi olarak bilinmektedir.10 Bu hareketle, dinin sosyal ve siyasi hayatta ve fikri alanda referans olma vasfının zayıfladığı bir ortamda, İslami ahlak değerleri üzerine oturan bir dünya görüşünü topluma sunmak suretiyle yeni bir siyasi uyanış ve hareket oluşturmak amaçlanmıştır. Böylece Irak’ta İslam’ın bir dünya görüşü ve ideolojik duruş şeklinde yeniden ihya edilmesini hedeflemiştir. Böyle bir ihtiyacın hissedilmesinde 1950’li ve 1960’lı yıllarda özellikle güneydeki Şiiler arasında çok etkin olan Irak Komünist Partisi’nin önemli bir etkisi olmuştur. Komünistlerin Şii imamların mücadelelerini halk mücadelesi ile özdeşleştiren Şii sembollerini 8. Ibid. 9. El Hilafat Tueccilu İcazete Ganuni’l Ahzabi bi’l Irak, Ala Yusuf, Al Jazeera, 27 Temmuz 2013, http://www.aljazeera.net/news/pages/681bf4dd-2460-4bd1-8d10-25dd57098f40. 10. Mahan Abedin, “Hezb al-Daawa al-Islamiyya”, Middle East Intelligence Bulletin, Haziran 2003, http://www.meforum.org/meib/articles/0306_iraqd.htm. Erişim tarihi: 24 Şubat 2013. 17

I R A K S I YA S E T I N I A N L A M A K I L AV U Z U içselleştirmiş söylemleri Irak’ta özellikle o dönemde Şii nüfus arasında kabul görmüştür. Başta Muhammed Bakır el-Sadr’ın öncülüğünde komünistlere rakip ve modern dünyayı kavramaya ve modern ideolojilerin gündeme getirdiği sorunlara cevap bulmaya yönelik yeni bir İslamcı söyleme Marksist teorinin bazı temaları da dahil edilmiştir.11 Çok geniş bir kesimce bir felsefeci ve siyasi düşünür olarak da kabul edilen Şii din adamı Muhammed Bakır el-Sadr hareketin ve partinin önde gelen liderlerinden biri olmuştur. Kendisi hem hareketin temellerini atan kişi olmuş, hem de onun ‘ümmetin velayeti’ yani halkın yönetimi anlayışına dayalı siyasi ideolojisine yön vermiştir.12 Kurucularının büyük çoğunluğu din adamlarından oluşan İDP her ne kadar son 20 yılda Şii âlimlerin, siyasilerin ve vatandaşların desteklediği bir Şii partisi görünümünde olsa da, kuruluş aşamasından itibaren Sünni muhaliflerin de partide yer aldığı hatırda tutulmalıdır.13 1958 darbesinden sonra İDP, düzenlediği kampanyalar, kamuoyuna yönelik yaptığı açıklama, bildiri ve yayınlar sayesinde hayli faal bir görünüm arz etmeye başlamıştır. Devlet Başkanı General Kasım’ın geniş toplumsal meşruiyet arayışının neticesi olarak ülkedeki çeşitli etnik, dini ve siyasi gruplarla diyalog ve farklı siyasi yapılanmaları birbirlerine karşı dengeleme arayışı içinde olması, İDP’nin faal olmasının önünü açan etmenlerden olmuştur. Nasırcı Pan-Arabistler ve Baasçılara karşı denge unsuru olarak Komünistler ile iyi ilişkiler geliştirdiği için General Kasım’a tepkili olan İDP, Kasım’a karşı yapılan 1963 darbesini desteklemiş ve Komünistler’e cephe açan yeni Abdüsselam Arif rejimine destek vermiştir. Yeni dönemdeki iktidarın Şii oluşumların faaliyetlerine müdahil olmamayı tercih etmesine rağmen, İDP teşkilatlanmasını gizlilik esası üzerine oturtmuş ve Şii nüfusun yoğun olduğu bölgelerde etki alanını hızla genişletmeye başlamıştır.14 Bazı araştırmacılar modern Şii siyasi hareketlerinin siyasi teşkilatlanma ve seferberlik stratejilerinin Komünist siyasi hareketlerden esinlenmiş olduğunu iddia etmektedirler.15 1970’li yıllarda Baas Partisi’ne karşı şiddet eylemleri sergilemeye başlayan partinin lider kanadı için 1974 yılında Irak Devrim Mahkemesi tarafından idam kararı çıkarılması, partide önemli kayıplara sebep olmuştur. İDP’nin 1979 İran Devrimi’ne yönelik tebrik mesajı yayınlaması üzerine Irak Devrim Mahkemesi 31 Mart 1980 11. Sami Zubaida, “Islam and the Left in Iraq”, içinde The Middle East Online Series 2: Iraq 1914-1974 (Reading: Thomson Learning EMEA Ltd, 2006). http://www.gale.cengage.com/pdf/whitepapers/gdc/IslamAndTheLeft.pdf 12. İDP Resmi İnternet Sitesi: “Party History,” http://www.islamicdawaparty.com/?module=home&fname=history.php&active=7 13. Yamao Dai, “Transformation of the Islamic Da‘wa Party in Iraq: From the Revolutionary Period to the Diaspora Era,” Asian and African Area Studies, Vol.7, No.2, (2008), s.245; Soren Schmidt, “Shia-İslamist Actors in Iraq: Who are They and What do They Want?”, Danish Institute for International Studies Report, s. 9. 14. Abedin, a. g. e. 15. Zubaida, a. g. e. 18

1 . I R A K ’ TA S İ YA S İ PA R T İ L E R tarihinde partinin bütün üye ve sempatizanlarının idam edileceğini açıklamıştır.16 Bu karar kapsamında partinin ruhani lideri Muhammed Bakır Es-Sadr ve kız kardeşi idam edilmiştir. Dava Partisi’nin liderleri ve pek çok mensubu bu olaydan sonra yurt dışına kaçarak İran ve Suriye başta olmak üzere çeşitli ülkelere yerleşmiştir. 1980’lerin sonunda ve 90’ların başında parti üyeleri Avrupa ve Amerika’ya yerleşmişler ve çalışmalarına bu ülkelerden devam etmişlerdir. 1990’lar boyunca Irak’ta faaliyet gösteremeyen parti, İran ve Londra olmak üzere iki merkezden yönetilmiş, sürgündeki diğer muhalif gruplarla ortak çalışmalar yürütülmüştür.17 Dava Partisi’nin organizasyon yapısının en başında Milli Yürütme Kurulu (MYK) bulunmaktadır. MYK ulusal parti kongresinde seçilen ve partinin lider kadrosu kabul edilen 15 üyeden oluşmaktadır. Kurulun görevleri partinin genel politikasını belirlemek, iki yılda bir yapılan ulusal parti kongrelerini ve gerektiği zaman acil durum kongrelerini düzenlemek ve partinin iç organizasyonunu koordine etmektir. Partinin ulusal organizasyonu altı farklı büro tarafından yürütülmektedir. İDP’nin siyasi duruşunu ve politikalarını belirlemek, yönetmek ve bürolar arasındaki iletişimi sağlamakla yükümlü ana organ Siyasi Büro’dur. Bunun yanı sıra Mali Büro, Basın Bürosu, Halkla İlişkiler Bürosu ve Koordinasyon Bürosu bulunmaktadır. Siyasi Büro kadar önemli olan diğer bir büro da Yurtdışı Organizasyon Bürosu’dur. Bu büro, partinin aktivitelerini Saddam Hüseyin rejimi devrilene kadar yurt dışında devam ettirerek parti için hayati rol oynamıştır. Rejimin devrildiği 2003 sonrasında Yurtdışı Organizasyon Bürosu, yurt dışında yaşayan Iraklı göçmenlerin koordinasyonu ve bu göçmenlerin sivil toplum kuruluşlarıyla bağlantılarını sağlamakla görevlendirilmiştir. Partinin ülke genelindeki faaliyetleri il başkanlıkları ve yerel şubeleri aracılığıyla yürütülmektedir. Her ilde beş komite bulunmaktadır, bunlar Siyasi Komite, Mali Komite, Organizasyon Komitesi, Medya ve Kültür Komitesi ve Halkla İlişkiler Komitesi’dir. İDP, benimsediği değerleri özgürlük, eşitlik ve adalet olarak özetlemiştir. Partinin temel amaçları ise 10 maddede açıklamıştır:18 1. Irk ve mezhep fark etmeksizin bütün Iraklıların partisi olma 2. Toplumsal barış ve eşitliği sağlamak adına İslam’ın özünde olan ılımlılık ve ilerleme 16. Irak Geçiş Konseyi Anayasası’nın 42. Paragrafına [maddesine? –paragrafına deyince “fıkrasına” anlaşılır] göre, Dava Partisi’nin yabancılarla bağlantılı olduğu, Arap milletine ihanet ettiği ve hükümeti yıkma amacı güttüğü gerekçesiyle partiye üye olan ve sempati besleyen herkesin idam cezasına çaptırılacaktır. 17. İDP Resmi İnternet Sitesi : “Organization,” http://www.islamicdawaparty.com/?module=home&fname=readabtparty.php&active=6 18. A.g.e. 19

I R A K S I YA S E T I N I A N L A M A K I L AV U Z U 3. Ayetullah Muhammed Bakır’in teorisinde olduğu üzere ‘ümmetin vilayeti’ anlayışı, diğer bir deyişle: demokrasi 4. Vatandaşların sosyal kalkınmaya katılımının artmasını sağlayacak sivil toplum 5. Kanun önünde eşitlik başta olmak üzere bütün vatandaşlık haklarının benimsenmesi 6. Vatandaşın güvenliğini sağlamak ve toplumu yeniden inşa etmek için devlet ve toplum birlikteliği 7. Bütün vatandaşlar için fırsat eşitliği 8. Toplumun temel yapı taşı olan ailenin temel alınması 9. Toplumsal rolleri bakımından kadınların desteklenmesi 10. Gelecekte ülkeyi yönetecek olan gençliğe önem verilmesi Dava Partisi her ne kadar 2003’te ABD’nin Irak’ı işgaliyle iktidara ortak olmaya başlamışsa da, işgali resmi olarak desteklememiş ve Baas rejiminin dış müdahale olmadan yıkılması gerektiğini vurgulamıştır. Bununla beraber destekçilerini de ABD’ye karşı kışkırtmamıştır.19 2005’teki Kurucu Hükümet’in başbakanlığını o dönemde Dava Partisi’nin lider kadrosunda yer alan İbrahim Caferi yapmıştır. İDP’nin 19-21 Nisan 2007’deki Ulusal Parti Kongresi’nde parti yapısında birtakım değişiklikler yapılmış ve bunların başında da partide Genel Sekreterlik pozisyonunun açılması gelmiştir. Bu tarihten sonra partinin başkanlığını yapmakta olan Nuri El Maliki Genel Sekreter seçilmiştir. Maliki, yönetimindeki İDP Irak Yüksek İslam Konseyi ve Sadr grubuyla anlaşmazlık yaşayınca, 2009’da yapılan yerel seçimler öncesinde Irak Ulusal Birliği’nden ayrılmış ve Hukuk Devleti Koalisyonu’nu (HDK) kurmuştur. Dava Partisi, HDK ile birlikte girdiği 7 Mart 2010 seçimlerinde oyların yüzde 24,02’sini almış ve 89 sandalye kazanarak ikinci parti olmuştur. Partinin Genel Sekreteri Maliki ise halen Irak’ın başbakanıdır.20 16 Mart 2013’de toplanan parti kurultayı Başbakan Maliki’yi oybirliği ile tekrar parti genel sekreteri seçmiştir.21 19. “Iraq: Description of the Islamic Dawa Party since the fall of Saddam Hussein,” Birleşmiş Milletler, 1 Nisan 2004, http://www.unhcr.org/refworld/country,,IRBC,,IRQ,,41501c2215,0.html 20. Mete Çubukçu ve Taha Özhan, “İşgal Altında İstikrar Arayışları 2010 Irak Seçimleri,” SETAV, Nisan 2010, s.19. 21. “Dawa Islamic Party re-elects Maliki its Secretary General”, http://w.ninanews.com/English/News_Details.asp?ar95_VQ=GGKFMH. 20

1 . 1.1.2 I R A K ’ TA S İ YA S İ PA R T İ L E R Irak Yüksek İslam Konseyi (1982) Irak Yüksek İslam Konseyi (IYİK) 11 Mayıs 2007’de ismi değiştirilene kadar Irak İslam Devrimi Yüksek Konseyi olarak faaliyet göstermiştir. IYİK, 1982 yılında 1980’den beri sürgünde yaşayan Ayetullah Muhammed Bakır El Hekim tarafından kurulmuş ve rejimin muhaliflerini bir araya getirmiştir. Bakır el-Hakim, Şii dünyasının en saygı duyulan din adamlarından Ayetullah Uzma Muhsin el-Hakim’in ikinci oğludur. İran’ın teşvikiyle bu ülkede sürgünde yaşayan Iraklı Şii Arapların katılımıyla faaliyete geçmiştir. Farklı geçmişlere ve özelliklere sahip kişilerce kurulmuş olan İslami Dava Partisi, ilk yıllarında bünyesinde Irak İslam Hareketi, El Mücahidin Hareketi, İslami İşler Organizasyonu, Iraklı Mücahitler Hareketi ve Irak’taki Mücahit Hareketi hareketlerini barındırmıştır. Ayrıca ilk kadrolarını, Irak-İran savaşında esir alınan Iraklı Şii askerlerin kurduğu Bedir Tugayları olarak bilinen etkili bir milis gücü oluşturmuştur. İlk başlarda çeşitli parti ve oluşumları çatısı altında buluşturan ve meşruiyetini liderinin statüsünden alan bir şemsiye organizasyon olarak düşünülmüştür. Ortaya çıkışının ilk günlerinden itibaren derin bir şekilde İran etkisi altında kalan parti, Ayetullah Humeyni’nin velayet-i fakih yönetim anlayışını benimsemiştir.22 Bu anlayışa göre devletin İslami kurallara uygun olarak İslam âlimlerinin/fakihlerin liderliği altında yönetilmesi gerekmektedir. Başkanlığını Ammar El Hekim’in yapmakta olduğupartinin en alt kademesini Genel Konsey (GK) oluşturmaktadır. 2007’de yapılan parti kongresindeki değişiklerden sonra 200 delegeden oluşan GK’de Irak’ın bütün farklı gruplarından kişiler temsil edilmektedir. Bir başkan ve iki başkan yardımcısından oluşan GK’nin görevleri IYİK tarafından alınan kararları uygulamak, Merkezi Şura Konseyi (MŞK) üyelerini seçmek ve her altı ayda bir toplantı yapmaktır. GK tarafından seçilen MŞK ise 21 üyeden oluşmaktadır. MŞK’nın görevleri partinin başkanını seçmek, partinin izleyeceği yol haritasını belirlemek, Genel Konseyin kararlarını onaylamak ve uygulamaya ilişkin esasları belirlemektir. Danışma meclisi görevini yürüten MŞK, ülke içindeki diğer gruplarla görüşmeler yapmakta ve yurt dışına 22. Fadel Reda Ali al-Kifaee, The Role of Hawza of Najaf and Ayetullah Ali al-Sistani in Restructuring the Iraqi Governance System in Post-Baa’athist Iraq, Basılmamış Master Tezi, The American University of Cairo, 2010, s. 42-43; International Crisis Group, “Iraq Backgrounder: What Lies Beneath”, ICG Middle East Report No:6, 1 October 2002, s. 31; International Crisis Group, “Shiite Politics in Iraq: The Role of the Supreme Council C”, ICGMiddle East Report No:70, 15 November 2007, s. 3. 21

I R A K S I YA S E T I N I A N L A M A K I L AV U Z U delegeler göndermektedir. Konseyin bütün toplantılarını Başkan yönetmektedir.23 Partide en yüksek yürütme yetkisi başkana aittir. Başkan’ın görev ve sorumluluklarının başında ülke içinde ve dışında partiyi temsil etmek, MŞK’ya başkanlık yapmak ve Şura Konseyi’nin de onayıyla il başkanlarını atamak gelmektedir. Bunların dışında IYİK’in dört alt ofisi bulunmaktadır. Bu ofisler partinin sahadaki çalışmalarını yürüttükleri ofisler olarak değerlendirilmektedir. Her birisi bir Şura Konseyi üyesi tarafından yönetilen ofislerden birincisi, partinin finansmanını sağmak için yardım toplayan, halkla direk bağlantı kurarak sosyal konularda çalışmalar yapan, basın ve bilgilendirmeden sorumlu olan İcra Ofisi’dir. Partinin siyasi aktivitelerinden sorumlu olan Siyasi Ofis, Irak’taki siyasetçilerle ve IYİK’in yurt dışındaki ofisleriyle ilişkileri yürütmektedir. Kültür ve Medya İşlerinden sorumlu Ofis, Saddam sonrası dönemde Irak’ta yaşananları dünya kamuoyuna anlatmayı görev edinmiştir. Son olarak Organizasyon Ofisi de partinin faaliyetlerini organize etmekle yükümlüdür.24 Partinin başkanlığına 2009 yılında Abdulaziz El Hekim’in ölümünden sonra Şura Konseyi tarafından seçilen Ammar El Hekim getirilmiştir. IYİK’ın siyasetinde Ammar El Hekim’in başkanlığıyla beraber birtakım değişiklikler olmuştur. Bu değişikliklerden birincisi partinin Kürtler ve Kerkük konusunda takındığı tutumdur. Daha önce Kerkük’ün Kürt Federasyonu’na katılması desteklenirken, Ammar El Hekim başkanlığında Kerkük’ün bütün Irak’a ve Iraklılara ait olduğu ifade edilmiştir. Bu açıklamanın Kerkük’te yaşayan Arap ve Türkmenlerin oylarını almayı amaçlayan bir değişim olduğu yorumları yapılmıştır.25 Ancak bu değişimin asıl nedeni partinin federalist anlayışını değiştirmesidir. İkinci değişimin de partinin İran’la olan bağına yönelik olduğu ileri sürülmektedir. Ammar El Hekim’in ‘Irak, Arap ve İslam dünyasının bir parçasıdır’ ifadesi İran ve partideki Şiilik etkisinin azaltılmaya çalışılması olarak yorumlanmıştır. Bu çizgi de federalizmden merkeziyetçi anlayışa kayışla tutarlı bir tutumdur. İran güdümlü anlayış daha çok Şii bölgesi merkezli bir siyasal tutumu doğurmuş ve İran’la kurulacak ilişkilerde Sünni Araplar ve Kürtlerden gelebilecek tepki ve taleplerden kaçınmaya gayret gösterilmiştir. Bu nedenle, partideki bu tutum değişiminin temel sebebini partinin seçimlerde daha geniş bir kitlenin oylarına ulaşmaya çalışmasında26 aramak indirgemeci bir yaklaşım olmaktadır. 23. IYİK Resmi İnternet Sayfası: http://isci-iraq.com/home/about-isci/86-the-islamic-supreme-council-of-iraq-isci-is-made-up-of-the-following-units 24. A.g.e. 25. Şatha El Cuburi, “The softening tone of the Islamic Supreme Council of Iraq,” Open Democracy, 1 Aralık 2009, http://www.opendemocracy.net/opensecurity/shatha-al-juburi/softening-tone-of-islamic-supreme-council-of-iraq, Erişim tarihi 28 Mart 2012. 26. A.g.e. 22

1 . I R A K ’ TA S İ YA S İ PA R T İ L E R IYİK, 2005 seçimlerinde Birleşik Irak İttifakı (BIİ) ile seçime girmiş ve oyların yarıya yakınını alarak birinci olan ittifakın içinde en fazla oy alan parti olmuştur. IYİK, BIİ’nin dağılmasıyla birlikte hem 2009 yılındaki yerel seçimlere hem de 2010 yılında yapılan parlamento seçimlerine Sadr grubu, Fazilet Partisi, Bedir Örgütü ve Ulusal Reform Akımı ile birlikte Irak Milli İttifakı (IMİ) şemsiyesi altında katılmıştır. Parti ‘Mihrap Şehidi’ adındaki listesiyle 2009’daki yerel seçimlerde hayal kırıklığına uğramış ve toplam oyların yüzde 6,9’unu alarak 440 sandalyenin ancak 53’ünü kazanabilmiştir.27 IYİK, başta Basra bölgesi olmak üzere Şiilerin çoğunlukta olduğu bölgelerden oy almaktadır. Parti, 2010 seçimlerine de IMİ ittifakına katılarak girmiştir. İttifak, %17,98 oy oranıyla il meclislerinde toplam 70 sandalye kazanmış ve üçüncü olmuştur.28 IYİK, 2005 ve 2010 yerel seçimleri sonrasında kurulan Maliki hükümetlerinin her ikisinde de koalisyon ortağı olarak yer almış ve ortaklar içinde Maliki ile en az sorun yaşayan unsur olmuştur. Partinin milis gücü olan Bedir Tugayları 2003 sonrası dönemde Irak’ta yeni ve ayrı bir siyasi parti olarak yeniden yapılandırılmış ve 2010 seçimlerine kadar IYİK ile birlikte hareket etmiştir. Ancak 2010 seçimleri sonrası Dava Partisi ile yakınlaşan Bedir Partisi, 2013 yerel seçimlerine Başbakan Maliki’nin Hukuk Devleti İttifakı içerisinde girmiştir. 1.1.3 Irak Ulusal Uzlaşma Hareketi (1990) Irak Ulusal Uzlaşma Hareketi (Hareket el-Vifak el-Vatani), 1990’da İyad Allavi liderliğinde kurulmuş ve Irak dışında örgütlenmiştir. Sürgündeki eski Baasçılar ile rejime muhalif subaylar ve eğitimli orta sınıf zümreden insanların katıldığı laik ve milliyetçi bir oluşum olarak kurulan hareket,29 2003’te Saddam rejimi devrilene dek ABD’nin Irak ordusu içinden bir darbe yaparak rejimi devirmesi fikrini desteklemiştir. Nitekim Haziran 1996 yılında hazırlıkları yapılan darbe planı Saddam Hüseyin’e bağlı istihbarat ekipleri tarafından ortaya çıkarılınca IUUH mensubu 100 asker 27. Habib Hürmüzlü, “Irak’taki İl Meclisleri Seçiminin Analizi Ve Türkmenler,” ORSAM, Mart 2009, Cilt 1, Sayı 3, s.20. 28. Mete Çubukçu ve Taha Özhan, “İşgal Altında İstikrar Arayışları 2010 Irak Seçimleri,” SETAV, Nisan 2010, s.19. 29. Kenneth Katzman, “Iraq’s Opposition Movements,” FAS, 26 Mart 1998, http://www.fas.org/irp/crs/crs-iraq-op.htm; International Crisis Group, “Iraq’s Secular Opposition”, s. 5. 23

I R A K S I YA S E T I N I A N L A M A K I L AV U Z U tutuklanmış ve 30 kişi de idam edilmiştir.30 Hareketin lideri İyad Allavi seküler bir Şii olmasına rağmen destekçileri genelde Irak’ın orta sınıfındaki Sünnilerden oluşmaktadır.31 Körfez Savaşı sırasında Saddam Hüseyin’e muhalif olarak kurulan partinin ABD, Suudi Arabistan, Kuveyt ve İngiltere’den destek aldığı yolunda iddialar bulunmaktadır.32 Parti siyasi amaçlarını Irak’ın ulusal birliğinin korunması, yargının bağımsızlığının sağlanması, Saddam Hüseyin rejimi tarafından zorlanarak sürgün edilmiş kişilerin ülkelerine geri döndürülmesi ve düşünce özgürlüğünün sağlanması olarak tanımlamıştır. Parti, ekonomi alanında Irak petrolünün Irak halkı yararına kullanılması, özel sektörün faaliyet göstermesine izin verilmesi ve rejim değişikliği sırasında oluşan savaş zararlarının karşılanmasını hedeflediği belirtmiştir. IUUH, dış politikasını milletlerarası diyalog ve uluslararası hukuka saygıya dayalı olarak şekillendirmeyi, Arap ve İslam ülkeleri ile ortak çıkarlarını sağlama adına dostane ilişkiler geliştirilmesini hedeflemiştir.33 2003 öncesinde, parti Irak içinde, ülkedeki mevcut baskı şartları altında geniş ölçüde popüler kabul görmemiştir. Ancak parti ileri gelenlerinin güçlü dış bağları olması partiyi Saddam sonrası Irak’ta kayda değer bir aktör haline getirmiştir. Ancak IUUH ileri gelenleri, ABD’li neoconların favorisi olan Ahmed Çelebi’den farklı olarak dış çevreleri ülkedeki rejimin bir dış müdahale ile devrilmesi konusunda ikna etmek için çalışmamışlardır.34 2003’te Saddam rejimi yıkıldıktan sonra Allavi ve diğer partililer Irak’a dönmüş, siyasette aktif rol almışlardır. İyad Allavi 28 Mayıs 2004’te geçici başbakanlık görevine getirilmiş ve IUUH, Ocak 2005 ve Aralık 2005 seçimlerine Ulusal Irak Listesi (el-Irakiye) çatısı altında girmiştir.35 IUUH, 7 Mart 2010 seçimlerine laik Şiilerle laik Sünnilerin oluşturduğu Irakiye İttifakı şemsiyesi altında girmiş ve birinci olmuştur. 2010 seçimlerinde el-Irakiye ittifakı altında birleşen partilerin bir araya gelmesinde Türkiye’nin önemli katkıları olduğu gözlemcilerce iddia edilmektedir.36 El-Irakiye listesi seçimlerden birinci çıkmasına rağmen hükümeti kurmaya muvaffak olamamış ve 10 aylık bir gecikmeden sonra yeni Irak hükümeti tekrar el-Maliki’nin başbakanlığında kurulmuştur. Mesud Barzani’nin ortaya koyduğu 30. A.g.e. 31. “Irak’taki başlıca laik örgütlenmeler,” BBC Türkçe, http://www.bbc.co.uk/turkish/indepth/story/2004/01/printable/040129_irak_laik.shtml 32. A.g.e. 33. “Iraqi National Accord,” http://www.al-bab.com/arab/docs/iraq/ina02.htm 34. International Crisis Group, “Iraq’s Secular Opposition”, s. 5. 35. Mete Çubukçu ve Taha Özhan, “İşgal Altında İstikrar Arayışları 2010 Irak Seçimleri,” SETAV, Nisan 2010, s.13. 36. Cengiz Çandar, Mezopotamya Ekspresi: Bir Tarih Yolculuğu (İstanbul: İletişim Yayınları, 2012), s. 264. 24

1 . I R A K ’ TA S İ YA S İ PA R T İ L E R prensipler doğrultusunda varılan Erbil Anlaşması çerçevesinde el-Irakiye son Maliki hükümetinde koalisyon ortağı olarak yer almıştır. el-Irakiye’nin hükümeti kuramamasında el-Maliki’nin iktidarda olmasının verdiği avantajları kullanarak bağımsız kurumlar üzerinde kurduğu hakimiyetin önemli rolü olmuştur. Federal Yüksek Mahkeme’nin seçim sonrasında kurulacak ittifakların Anayasa’nın şart koştuğu en çok oyu alan parti ya da gruplara hükümeti kurma önceliğinin verileceği kuralını karşıladığı yönünde Mart 2010’da aldığı karardır. Bunu Mayıs 2010’da el-Maliki’nin Hukuk Devleti İttifakı ile Irak Ulusal İttifakı’nın yeni bir birlik oluşturmaları izlemiştir. El-Irakiye en sonunda Maliki’nin sonradan yerine getirmeyeceği bazı taahhütleri içeren Erbil Anlaşması’nın imzalanması ile hükümet ortağı olmayı kabul etmiştir. Mevcut şartlarda el-Irakiye ittifakı bir dağınıklık yaşamaktadır. İttifak kurulduğu andan itibaren potansiyel bir bölünmenin tohumlarını içinde taşımıştır. Çok farklı çıkarları olan, çok değişik unsurlardan ve farklı görüşlerden insanları ve siyasi grupların bir arada bulunduğu ittifak, pek çok kritik anda birlikte hareket etme becerisini gösterememiştir. Zamanla önce ittifak içindeki Şii milletvekillerinin partiden ayrılması ve sonrasındaSünni grupların da kendi çıkarlarına uygun şekilde farklı doğrultularda hareket etmeye başlamaları sonucunda ittifak bugün iyice zayıflamış bir görünüm sunmaktadır. İttifak içindeki yangına en son benzin döken olay ise Başbakan Yardımcısı Salih el-Mutlak ve onunla birlikte hareket eden bir grubun hükümet ve Meclis çalışmalarına dönmesi olmuştur. Ocak 2013’te Sünni vilayetlerdeki göstericilerle dayanışma gerekçesiyle hükümetten istifa ettiğini açıklayan el-Mutlak bunu fiiliyata koymamış ve ittifak içindeki diğer ortakları ile birlikte hükümet çalışmalarına katılmaya başlamıştır. Son olarak da Mart ayı bütçe oylaması sırasında kendine bağlı milletvekilleriyle birlikte Meclis’te hazır bulunarak Meclis’in toplanması için yeterli sayıya ulaşmasını sağlaması ittifak içinde tepkileri üzerine toplamasına neden olmuştur. Bu tepkiler üzerine el-Mutlak’ın liderliğini yaptığı Ulusal Diyalog Cephesi’nden Haydar el-Molla’nın bir basın toplantısında “el-Irakiye bloğu artık ölmüştür” demesi yorumcularca ittifakın bittiğinin işareti olarak kabul edilmiştir.37 37. International Crisis Group, “Iraq’s Secular Opposition”; Ali Abel Sadah, “Iraqiya List frays as Constituents splinter,” Al-Monitor, 28 Mart 2013, http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/03/allawi-iraq-iraqiya-list.html; Joel Wing, “The final dissolution of the Iraqi National Movement?”, The Musings on Iraq, 1 Nisan 2013, http://musingsoniraq.blogspot.com/2013/04/the-final-dissolution-of-iraqi-national.html. 25

I R A K 1.1.4 S I YA S E T I N I A N L A M A K I L AV U Z U Milli Islah Hareketi Milli Islah Hareketi (MIH) 31 Mayıs 2008’de, İbrahim Caferi liderliğinde kurulmuştur. İbrahim Caferi, daha önce 2005 Kurucu Meclis seçimlerinde Dava Partisi’nden seçilerek kurucu hükümetin başbakanlığını yapmıştır. İktidarı sırasında mezhep çatışmalarını ve yolsuzlukları engelleyemediği gerekçesiyle 2005 genel seçimlerinden sonra tekrar başbakan olmasına Kürtler ve Sünnilerin itiraz etmesi üzerine, yeni hükümeti kurma görevini Nuri el-Maliki üstlenmiştir. Siyasete verdiği iki yıllık aradan sonra Caferi, mezhep siyaseti, kotalar ve farklı mezheplere mensup silahlı gruplarla mücadele etme amacını taşıyan MIH’ı kurmuştur. MIH, 2009 yerel seçimlerinde 440 vilayet meclisi sandalyesinden 23’ünü kazanmıştır.38 Partinin açılış konuşmasında İbrahim Caferi, Irak’taki bütün parti ve siyasi blokları içine dahil edebilecek bir harekete ihtiyaç duyduğunu ifade etmiştir. Caferi, Irak’ı Arap ve İslam dünyasının bir parçası olarak konumlandırırken39 MIH’ın görevini bütün Iraklılara ülkenin yeniden inşasında söz hakkı verilmesi ve hukuk devletinin kurulmasını sağlamak olarak açıklamıştır. Bu bağlamda Caferi, ayrımcılığa, mezhep siyasetine karşı çıkmış, demokrasi ve vatandaşlık haklarını savunmuş, yönetimde kim olursa olsun amacının Irak’ın birlik ve bütünlüğünü sağlamak olması gerektiğini vurgulamıştır. Parti Irak’ın ıslahında ulusal bir uzlaşıyla hareket edilmesi gerektiğine vurgu yapmış, buna ön koşul olarak problemlerin objektif bir şekilde Irak halkının çıkarları doğrultusunda okunmasının önemini belirtmiştir. MIH, toplumun değişik kesimlerini temsil etmeleri açısından bilim insanlarının, entelektüellerin ve meslek gruplarının fikirlerine başvurulması gerektiğini ifade etmiş, bunun yanı sıra kadınların aktif olmadıkları alanlarda desteklenmesine ve toplumun alt tabakalarında olan insanların hayat standartlarının yükseltilmesine de vurgu yapmıştır.40 Partinin ekonomik programında, Irak’ın doğal kaynaklar bakımından çok zengin olduğu ve bu sayede dünyanın ileri ülkeleri arasında olabileceği ifade edilmiş, 38. “Iraqi National Alliance,” Carnegie Endowment, http://www.carnegieendowment.org/publications/special/misc/iraqielections2010/index.cfm?fa=ina#nrm 39. Leader and the movement’s web page: http://al-jaffaary.net/index.php?aa=news&id22=742 40. A.g.e. 26

1 . I R A K ’ TA S İ YA S İ PA R T İ L E R herhangi bir yöntem belirtilmemekle birlikte mevcut potansiyellerin teknoloji, sanayi ve tarımda kullanılması gerektiği vurgulanmıştır. Parti programında başta işsizlik sorunu çözülerek, kamu ve hizmet sektörünün geliştirilmesi suretiyle sosyal refahın yükseltilmesine dikkat çekilmiştir. Sosyal anlamda, en başta yolsuzluk problemine dikkat çeken parti, eski rejim yüzünden kayba uğrayan aileleri, terör kurbanlarını ve siyasi tutukluları korumaya yönelik yasalar yapmayı taahhüt etmiştir. Güvenlik konularına genel çerçevede değinen parti programında Amerikan askerleri ve ABD ile ilişkilere yer verilmemiştir.41 2009 seçimlerinden sonra MIH’ta dağılmalar yaşanmıştır. Babil ve Kadisiye vilayeti üyeleri, Caferi’nin parti üyelerini önemsemeden küçük bir grupla işbirliği yaptığını sebep göstererek partiden ayrılmış ve yeni bir grup oluşturmuştur.42 Bu durum, partinin 2010’daki genel seçimler öncesinde gücünü azaltmıştır. MIH’ın 2009’da yapılan yerel seçimlerden önce kurulmuş olması, Caferi’nin eski üyesi olduğu Dava Partisi tarafından partiyi bölme ve zayıflatma girişimi olarak değerlendirilmiştir.43 MIH, 7 Mart 2010’da yapılan genel seçimlere, İbrahim Caferi’nin liderliğinde Irak Milli İttifakı ile birlikte girmiştir. Oyların %17,98’ini alan ittifak seçimlerden üçüncü olarak çıkmıştır. Toplam 70 sandalye alan ittifakın içerisinde MIH’ın yalnızca iki sandalyesi bulunmaktadır. 1.1.5 Hürler Grubu / Sadr Grubu ABD’nin Irak işgali sonrası kurulan hareketin kökleri Iraklı Büyük Ayetullah Muhammed Sadık es Sadr’a dayanmaktadır. Hareketin Genel Merkezi Bağdat’ın Sadr kentindedir. Irak Ulusal İttifakı’nın bir parçası olarak parlamentoya giren Hürler Grubu, Sadr Hareketi’nin parlamenter sistem içerisindeki legal faaliyetlerini yürüten kanadıdır. Hareketin dini lideri Hüccetulislam Mukteda es Sadr iken siyasi öncüsü Dr. Nassar el Rubai, siyasi büro başkanı Kerrar el Hafaci’dir. El Rubai, 2010 sonrası kurulan kabinede Çalışma ve Sosyal İşler Bakanlığı görevine getirilmiştir. Mukteda Sadr’ın resmi sözcüsü Salah Ubeydi ile milletvekili Hazım el Areci gibi isimler de hareketin ileri gelenlerindendir. 41. Leader and the movement’s web page: http://al-jaffaary.net/index.php?aa=news&id22=742 42. “Iraqi National Alliance,” Carnegie Endowment, http://www.carnegieendowment.org/publications/special/misc/iraqielections2010/index.cfm?fa=ina#nrm 43. A.g.e. 27

I R A K S I YA S E T I N I A N L A M A K I L AV U Z U 2011 seçimlerinde Irak Ulusal İttifakı’nın ana unsurlarından biri olan parti, mecliste 40 sandalye kazanmıştır. Sadr Hareketi, 2009 yerel seçimlerinde de toplam 440 sandalyeden 43’ünü kazanmayı başarmıştır.44 Mevcut durumda Iraklı Şii Araplar içerisindeki en büyük ikinci güç, Sadr Grubu olarak bilinmektedir. Grubun mevcut kabinedeki diğer bakanları İmar ve İskan Bakanı Muhammed el Derraci, Turizm Bakanı Liva Sümeysim, Su Kaynakları Bakanı Muhenned el Sadi ve Devlet Bakanı Abdulmehdi el Mutayri’dir. Ayrıca Irak Meclis Başkanı Birinci Yardımcısı Dr. Kusay Süheyl de Sadr Hareketi’nin adayı olarak bu görevde bulunmaktadır.45 Sadr grubu halen Maliki hükümeti içinde yer almakla beraber hükümet ortaklarıyla sık sık sorunlar yaşamaktadır. Maliki hükümetini düşürmek için değişik zamanlarda Sünni ve Kürt muhalefetle işbirliğine girmişse de bunlardan bir sonuç çıkmamıştır. Hükümeti düşürme retoriğine rağmen Sadr grubu aynı zamanda hükümetin yanında duran pozisyonlar da alabilmektedir. Bunun en son örneği, Mukteda Sadr’ın hükümete yönelik sert eleştirilerine rağmen Sadr grubu’nun Mart 2013’te bütçenin lehine oy kullanması olmuştur. Aynı ayın sonunda Sadr grubu sözcüsü Baha el-Aracı, grubuntaleplerini hükümetin kabul ettiğini ve bakanlarının kabine çalışmalarına geri döneceğini açıklamıştır.46 1.1.6 Bedir Partisi Bedir Örgütü, 1982 yılında Irak İslam Yüksek Konseyi’nin askeri kanadı olarak militer bir yapıda kurulmuştur. Irak işgali sonrası ülkeye giren örgüt, askeri faaliyetlerini sonlandırmış, Necef kentinde düzenlenen kongre ile Ayetullah Muhammed Bakır el Hakim hareketin silahlı kanadını dağıttığını açıklamıştır. Bu tarihten itibaren örgüt üyelerinin bir kısmı resmi devlet kurumlarında göreve başlamış, bir kısmı da siyasi çalışmalar yürütmüştür. Önemli kısmı güvenlik kuvvetlerine entegre edilen Bedir Tugayları milisleri, mezhepler arası gerilimin zirveye çıktığı 2004-2007 yılları arasında Sünni kesime karşı işlenen suçlara üzerlerindeki üniformalarıyla bizzat iştirak etmişlerdir. 2005-2010 yılları arasında İçişleri Bakanlığı yapmış olan Şii kökenli Cevad el-Bulani, görevlerini mezhepçi intikam 44. Kholoud Ramzi, “Final election results,” Niqash, 25 Şubat 2009, http://www.niqash.org/articles/?id=2395&lang=en. 45. Sadr Haraketi Enformasyon Merkezi için bkz. http://www.pc-sader.com/. 46. “Sadrist back to cabinet,” Shafaq News, 1 Nisan 2013. 28

1 . I R A K ’ TA S İ YA S İ PA R T İ L E R amacıyla kötüye kullanan bu eski milis kökenlilerin önemli kısmını güvenlik kuvvetlerinden uzaklaştırmıştır. Siyasi çalışmaları Bedir Partisi adı altında yürüten kanadın başında bulunan Hadi el Amiri, bir dönem Irak İslam Yüksek Konseyi ile koordineli hareket etmiş, 2010 seçimlerine de Irak Ulusal İttifakı ile girmiş, ancak 2010 parlamento seçimleri sonrası Dava Partisi lideri Nuri el Maliki ile yakınlaşmıştır. Önceki dönemde Irak parlamentosu Savunma Komisyonu Başkanlığı yapan Amiri, 2010 seçimleri sonrası Maliki’ye yakınlaşma sonrası hükümette Ulaştırma Bakanlığı görevine getirilmiştir. 2011 seçimlerinde Irak Ulusal İttifakı’nın ana unsurlarından biri olan parti, mecliste 8 sandalye kazanmıştır. Hareketin genel merkezi Irak’ın Necef kentidir. 1.1.7 İslami Fazilet Partisi İslami Fazilet Partisi, Iraklı Ayetullah Muhammed Yakubi’nin izleyicilerinin kurduğu siyasi organizasyondur. Ayetullah Yakubi, Mukteda Sadr’ın babası Ayetullah Sadık el Sadr’ın öğrencilerinden biridir ve bu bakımdan Fazilet Partisi büyük oranda Sadr Grubu’nun tabanıyla benzeşen bir yapı arz etmektedir. Genel merkezi ve etkinliği Basra’da olan hareketin Genel Sekreterliğini vekâleten Dr. Cemal Abdulzuhre yürütmektedir. Hareketin parlamentodaki lideri ise Dr. Ammar Ta’me’dir. 2011 seçimlerinde Irak Ulusal İttifakı’nın ana unsurlarından biri olan parti, mecliste 6 sandalye kazanmıştır. Parti, 2009 yerel seçimlerinde de toplam 440 sandalyeden 6’sını almayı başarmıştır.47 Grubun son kabinedeki bakanları Adalet Bakanı Hasan el Şummari ile Devlet Bakanı Büşra Hüseyin Salih’tir.48 1.1.8 Bağımsızlar Bloğu 2010 seçimlerinde Hukuk Devleti İttifakı içerisinde yer almayı tercih eden ancak Nuri el Maliki’nin liderliğini yaptığı İslami Dava Partisi’ne de katılmayan bağımsız isimlerin oluşturduğu bloktur. Grubun kabinedeki en önemli bakanları sıra47. Kholoud Ramzi, “Final election results,” Niqash, 25 Şubat 2009, http://www.niqash.org/articles/?id=2395&lang=en. 48. İslami Fazilet Partisi resmi sitesi için bkz. http://www.alfadhela.net.iq/. 29

I R A K S I YA S E T I N I A N L A M A K I L AV U Z U sıyla Başbakan Yardımcısı Hüseyin Şehristani, Petrol Bakanı Abdulkerim el Luaybi, Parlamentoyla İlişkiler Bakanı Safa el Safi’dir. 1.1.9 Irak’ın Birliği İttifakı Irak’ın Birliği İttifakı, 2010 Irak seçimlerine katılmak üzere dönemin Şii kökenli İçişleri Bakanı Cevad el-Bulani liderliğinde kurulmuştur. Sünni Arap Aşiretleri liderlerinden ve İslami Uyanış Konseyi lideri Şeyh Ebu Rişa ittifakın önde gelen ismi olmuştur.49 2010 Irak seçimlerinde beklediği desteği bulamayan İttifak, parlamentoda sadece 4 sandalyeye sahiptir. Seçim öncesi bu ittifakın büyük ilgi görme sebebi, Irak İçişleri Bakanlığı’nın ülke çapındaki etkinliği ve Bulani’nin Bakanlık mensuplarının desteğini alma ihtimali ile Sünni Arap aşiretleri lideri Ebu Rişa’nin 2009 yerel seçimlerinde Anbar Vilayeti’ndeki meclis üyeliklerinin çoğunu kazanmış olmasıdır. Ancak Ebu Rişa’nın yereldeki bu başarısı ülke çapına yansımamış, el-Bulani ise Başbakan Maliki’nin karşısında oldukça zayıf bir siyasi figür olarak görülmüştür. El-Bulani ile Ebu Rişa arasındaki bu ittifakı doğuran faktör öncekinin İçişleri Bakanlığı döneminde güvenlik kuvvetlerini, görevlerini mezhepçi gayelerle kötüye kullanan eski milis üyelerinden temizlemeye çalışma gayreti içinde olması olabilir. 1.2 SÜNNİLER 1.2.1 Irak Ulusal Diyalog (Hivar) Cephesi (2005) Irak’ın önemli Sünni Arap liderlerinden biri olan Salih el-Mutlak, Aralık 2005’te gerçekleştirilen parlamento seçimleri öncesi Irak’ın en büyük Sünni birliği olan Tevafuk Koalisyonu’na katılmayı reddetmiş ve bunun üzerine kendi partisi olan Irak Ulusal Cephesi’nin başını çektiği Irak Ulusal Diyalog Cephesi’ni kurmuştur. El Mutlak’ın Tevafuk’a dâhil olmayı reddetmesinin sebebi, bu koalisyonu oluşturan başlıca parti olan Irak İslam Partisi’nin 49. “Political alliances ahead of Iraq’s 2010 election,” Reuters, 21 Ekim 2009, http://www.reuters.com/article/2009/10/21/idUSLF559498. 30

1 . I R A K ’ TA S İ YA S İ PA R T İ L E R el-Mutlak ve arkadaşlarına göre ülkenin bölünmesine yol açacak olan anayasayı kabul etmiş olmasıdır. Eylül 2005’te kurulan Irak Ulusal Diyalog Cephesi’ni oluşturan diğer partiler Özgür ve Birleşik Bir Irak İçin Ulusal Cephe, Irak Hıristiyan Demokrat Partisi, Demokrat Arap Cephesi ve Irak’ın Evlatları Hareketi’dir. Irak Ulusal Diyalog Cephesi özellikle dış müdahale ve ayrılıkçılığa karşı olan tavrıyla bilinmektedir. Diyalog Cephesi Irak’ın toprak bütünlüğünün korunması, devletin merkezi bir hükümet tarafından yönetilmesi ve devlet ile din işlerinin birbirinden ayrılması taraftarıdır.50 Salih El Mutlak’ın yanı sıra Fahri El Kaysi ve Fahran El Sudayd koalisyonun önde gelen isimleridir. 2005 genel seçimlerinde parlamentoda 11 sandalye kazanan Irak Ulusal Diyalog Cephesi’nin lideri Salih El Mutlak’a Meclis Başkanlığı ve dört milletvekiline ise bakanlık teklif edilmiş, fakat seçimlerde yolsuzluk yapıldığını iddia eden Cephe bu teklifleri kabul etmeyip muhalefette kalmayı tercih etmiştir.51 Haziran 2007’de Irak’ın Sünni meclis başkanı Mahmud El Meşhadani’nin azledilmesi üzerine Sünni gruplar, El Meşhadani’nin görevine iade edilmesini talep etmiş fakat bu talep karşılık bulmamış ve bu nedenle diğer Sünni ağırlıklı gruplarla birlikte Irak Ulusal Diyalog Cephesi de parlamentoyu boykot etmiştir. Eylül 2007’de Cephe, hükümetle güvenlik sorunlarının görüşülmesi, petrol ile ilgili yasa görüşmelerinin ertelenmesi ve şiddet nedeniyle yerlerinden olmuş kişilerin yurtlarına dönebilmesi için bir ödeneğin sağlanması konusunda anlaşmaya vardıktan sonra meclis boykotunu sonlandırma kararı almıştır.52 Irak Ulusal Diyalog Cephesi, 2010 seçimleri öncesi kurulan Irak Ulusal Hareketi’ni, ya da daha çok bilinen ismiyle Irakiye Koalisyonu’nu, oluşturan gruplardan biridir. 2010 seçimleri arefesinde, Sorumluluk ve Adalet Yüksek Milli Komisyonu Salih El Mutlak başta olmak üzere eski Baasçı ya da Baasçılarla bağlantısı olduğu iddia edilen çoğu Sünni 500 kişiyi 2010 yılının Mart ayında gerçekleştirilen genel seçimlere aday olarak katılmaktan men etmiştir.53 El-Mutlak komisyonun verdiği kararları “İran’ın Irak seçimlerine müdahalesi” olarak nitelemiştir.54 Seçimlerde aday olmasına izin verilmemesine rağmen el-Mutlak seçimleri boykot etmemiş ve partisinin içinde yer aldığı el-Irakiyye listesini dışarıdan desteklemiştir.55 50. “Iraqi Front for National Dialogue, Iraqi National Movement,”The Carnegie Endowment, http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2009_2014/documents/d-iq/dv/d-iq20091202_06_/d-iq20091202_06_en.pdf. 51. “Iraqi Front for National Dialogue, Iraqi National Movement,” The Carnegie Endowment. 52. “Sunni bloc boycott in Iraq,” BBC News, 8 Eylül 2007. 53. Hoda Abdel-Hamid, “Iraq’s witch hunt continues,” Al Jazeera, 15 Ocak 2010; “Iraq’s Uncertain Future: Elections and Beyond,” International Crisis Group, Report No: 94, February 2010, p. 27. 54. A.g.e., s. 29, dipnot 181. 55. “Sunni politician decides against election boycott in Iraq,” USA Today, 25 Şubat 2010, http://usatoday30.usatoday.com/news/world/iraq/2010-02-25-iraq-election-race_N.htm. Erişim tarihi: 3 Ocak 2013. 31

I R A K S I YA S E T I N I A N L A M A K I L AV U Z U 10 Kasım 2010 tarihinde taraflarca kabul edilen Erbil Anlaşmasının ardından Aralık 2012’de bir ulusal birlik hükümeti kurulması sağlanmış ve bu anlaşmanın bir parçası olarak aralarında Salih el-Mutlak’ın da olduğu üç Sünni politikacının siyaset yasağı kaldırılmıştır.56 Yasaklı durumu sona eren el-Mutlak yeni hükümette başbakan yardımcısı görevini üstlenmiştir. Irakiye ittifakı içinde yer alan el-Mutlak ve partisi her zaman ittifakla birlikte hareket etmemiş ve Başbakan el-Maliki ile zaman zaman aralarında çıkan sürtüşmelere rağmen anlaşmayı tercih etmiştir. Mayıs 2012’de el-Irakiye’nin meclisi ve hükümeti protesto etme kararına tek taraflı olarak uymayıp çalışmalara iştirak etmeye başlayan Hivar grubu aynı tutumu Mart 2013’te de göstermiştir. Ocak 2013’te, Sünni vilayetlerindeki göstericilerle dayanışma gerekçesiyle hükümetten istifa ettiğini açıklayan el-Mutlak bunu fiiliyata koymayarak el-Irakiye içindeki diğer ortakları ile birlikte hükümet çalışmalarına katılmaya başlamıştır. Son olarak da Mart ayı bütçe oylaması sırasında kendine bağlı milletvekilleriyle birlikte mecliste hazır bulunarak toplantı için yeterli sayıya ulaşılmasını sağlaması ittifak içinde tepkileri üzerine toplamasına neden olmuştur. Bu tepkiler ardından Hivar liderlerinden Haydar el-Molla düzenlediği bir basın toplantısında “el-Irakiye bloğu artık ölmüştür” demiştir.57 Hükümetle tekrar çalışmaya başlaması ve Meclis çalışmalarına katılmaları konusunda Hivar grubunun gerekçesi, Sünni vilayetlerdeki vatandaşların şikâyetleri konusunda hükümetle yaptıkları görüşmeler sonrasında halkın taleplerinin hükümetçe kabul edilmesidir. 1.2.2 Irak Ulusal Kurtuluş Cephesi (2008) Liderliğini Düleymi Aşireti Şeyhlerinden Ali Hatem Süleyman’ın yürüttüğü ve 2008 yılında kurulan Irak Ulusal Kurtuluş Cephesi, Sünni İslami Uyanış hareketinden ayrılarak kurulan üç partiden biridir. Temel desteğini etnik olarak Sünni Arapların yoğun olarak bulunduğu Anbar ilinden almaktadır. Şeyh Ali Hatem, parti kurulmadan önce Irak Aşiretler Genel Konseyi’nin başkanlığını yürütmüştür. Hatem özellikle mezhep ayrılıklarına dayanan siyasete yönelik seslendirdiği eleştirileriyle adını duyurmuştur. İran-Irak Savaşı’nda Anbar kentinde Şii kardeş56. A. g. e., s.13;“Iraqi lawmakers lift ban on Sunni politicians”, WashingtonTimes, 18 December 2010. 57. International Crisis Group, “Iraq’s Secular Opposition”; Ali Abel Sadah, “Iraqiya List frays as Constituents splinter,” Al-Monitor, 28 Mart 2013, http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/03/allawi-iraq-iraqiya-list.html; Joel Wing, “The final dissolution of the Iraqi National Movement?”, The Musings on Iraq, 1 Nisan 2013, http://musingsoniraq.blogspot.com/2013/04/the-final-dissolution-of-iraqi-national.html. 32

1 . I R A K ’ TA S İ YA S İ PA R T İ L E R lerini koruduklarını hatırlatan Hatem, bunun bugün için de geçerli olduğunu, amaçlarının mezhep ayrılıklarına dayanan siyasetle mücadele etmek olduğunu belirtmiştir.58 Irak işgalinin ardından artan al-Kaide aktivizmine set çekmek için 2005 yılında kurulan Sünni İslami Uyanış paramiliter gruplarının kurulmasına öncülük etmiştir. Bu mücadele sayesinde Irak’ın güvenliğine ciddi katkılarda bulunan Hatem, daha sonra askeri direnişten uzaklaşarak İslami Uyanış üyelerini Irak hükümetinin güvenlik güçlerine entegrasyon çabası içine girmiştir.59 Uyanış hareketine ettiği öncülükle Hatem ABD ile açık bir stratejik işbirliğine girmiştir.60 ABD’nin asker sayısında azaltmaya gitmesine denk düşen bu işbirliği, Irak’ta güvenliğin yeniden kurulmasına az da olsa katkı sağlamıştır. Parti 2009 yılında yapılan eyalet seçimlerinden önce kurulmasına rağmen, bu seçimlerde aday sunmamış, Anbar Kurtuluş Konseyi adaylarını desteklemiştir. 2010 yılındaki genel seçimler öncesinde Başbakan Nuri Maliki’nin başını çektiği Hukuk Devleti İttifakı’na katılmıştır. Hatem’e göre Hukuk Devleti İttifakı’nın pek çok mezhebi barındıran yapısı kendi siyasi hedeflerini gerçekleştirmeye uygun bir ortam hazırlamıştır. Hatem’in aşiret arka planı ve hukuk devleti içerisindeki siyasi varlığı zaman zaman birbiriyle çatışmıştır. Hatem bir yandan siyasete girmesindeki temel motivasyonunun Anbar aşiretlerinin siyasi etkisini muhafaza etmek olduğunu söylerken, diğer yandan siyasetteki konumu gereği devletin kurumlarına olan saygısını vurgulamış ve aşiretlerin iktidar peşinde koşmamaları gerektiğini, hukuk devleti çerçevesinde hareket etmeleri gerektiğini dile getirmiştir.61 Hatem’in Maliki’ye verdiği destek uzun sürmemiştir. Nitekim 2010 yılında verdiği mülakatta hükümeti güvenliği sağlayamamadan ötürü eleştirmiş, hükümet güçlerine teröristlerle mücadelede destek vermeyeceğini açıklamıştır. İslami Uyanış savaşçılarının işsiz bırakılarak yerlerine mezhep odaklı yerleştirmeler yaptığını dile getiren Hatem, bunun İslami Uyanış üyelerinin marjinalleşmelerine neden olduğunu ifade etmiştir.62 Bir dizi olay Hatem’i el-Maliki’nin kendisini mezhepçi olmadığını görüntüde ispat etmek için kullandığını düşünmeye itmiştir. Kendi kabilesine mensup kişilerin de Baasçı oldukları iddiasıyla aranmaya başlamasından sonra daha açık tepki koymaya başlamıştır. Ekim 2011’de Hatem’in Bağdat’taki evine güvenlik güçleri baskın düzenlemiş ve bazı korumalarını tutuklamıştır. Ha58. ‘‘National Front for Salvation of Iraq Leader Vows to Fight Islamic Party,’’ Al-Awsat, 25 Eylül 2008. 59. ‘‘Al-Suleiman: Awakening Movement is Over,’’Niqash, 24 Ağustos 2008. 60. Federico Manfredi, ‘‘Iraq’s Crooked Politicians: Talking With Sheik Ali Hatem, Leader of the Sunni Awakening Councils,’’Hufftington Post, 16 Ağustos 2010. 61. ‘‘State of Law Coalition, Iraqi Elections 2010,”Carnegie Institution, http://carnegieendowment.org/publications/special/misc/iraqielections2010/index.cfm?fa=solc#asnf 62. A.g.e 33

I R A K S I YA S E T I N I A N L A M A K I L AV U Z U tem’e göre Maliki Anbar kabilelerini yok etmek için İran tarafından desteklenen bir stratejiyi uygulamaya koymuştur.63 Hatem Aralık 2012’den beri Anbar eyaletinde Maliki hükümetine karşı süren gösterilere destek vermektedir. Hatem’in bugünkü görüşüne göre, bugün Irak’ı yönetenlerin dörtte biri dışarıdan gelmiş, Iraklıların geçmişleri ve kim oldukları bilinmeyen, Irak’ı satmış kimselerdir. 64 1.2.3 Ulusal Reform ve Kalkınma Hareketi Liderliğini Düleymi aşireti şeyhlerinden Irak Kızılay Teşkilatı Başkan Yardımcısı Dr. Cemal el-Karbuli’nin yaptığı ve Sünnilerin ağırlıkta olduğu Ulusal Reform ve Kalkınma Hareketi, aynı zamanda El-Hall (Çözüm) olarak da bilinmektedir. Hareketi lideri el-Karbuli, el-Irakiye İttifakı listesinden Temsilciler Meclisi’ne seçilmiştir. Partinin başkan yardımcısı olan Ahmed Nasır el-Karbuli, Irak hükümetinde Sanayi ve Madencilik Bakanı olarak görev yapmaktadır. Salih el-Mutlak ile birlikte hakeret eden Hareket’in liderleri el-Irakiye İttifakı’nınaldığı karara uymayarak Mart ayı içinde bir hükümet ve Meclis çalışmalarına katılmaya başlamıştır. Mart ayı bütçe oylaması sırasında Meclis’te hazır bulunarak Meclis’in toplanması için yeterli sayıya ulaşmasını sağlamada rol oynamışlardır.  Irak Uyanış Konseyi’nin lideri Ahmed Ebu Rişa 30 Mart’ta el-Mutlak ve el-Karbulilere hükümet ve meclisten çekilme çağrısı yapmıştır. 1.2.4 Yenilik (Tecdîd) List

Add a comment

Related presentations

Related pages

Irak Siyasetini Anlama Kılavuzu | Rapor | SETA

Irak Siyasetini Anlama Kılavuzu. 23 Eylül 2013 Pazartesi | Rapor | SETA. Raporda, Irak’taki siyasi partiler ve aktörler, dini yapılar ve aktörler ...
Read more

IRAK SIYASETINI ANLAMA KILAVUZU

irak siyasetini anlama kilavuzu. irak sİyasetİnİ anlama kilavuzu. copyright ©2013 seta seta yayınları xxviii i. baskı : 2013 isbn : 978-605-4023-29-5
Read more

İRAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU

İRAN SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU Abdullah Yegin. ÖNSÖZ ... Irak savaşı başladığında Devrim Muhafızları tüm gücüyle silahlı kuvvetle -
Read more

Irak Siyasetini Anlama Kılavuzu - - Kitap | Babil

Irak Siyasetini Anlama Kılavuzu kitabını inceleyin, uygun fiyatlar ve taksit seçenekleri ile tek tıkla satın alma keyfini Babil.com’da yaşayın!
Read more

İran Siyasetini Anlama Kılavuzu | Rapor | SETA

İran Siyasetini Anlama Kılavuzu, İran ile ilgili temel bilgilerin sunulması amacıyla hazırlanmıştır.
Read more

Irak Siyasetini Anlama Kılavuzu %17 indirimli Komisyon

Irak Siyasetini Anlama Kılavuzu %17 indirimli SETA Irak işgaline dair bugüne kadar birçok çalışmaya imza attı. Hem Irak siyasetini anlamak hem de ...
Read more

Irak Siyasetini Anlama Kılavuzu | Libra Books

Handbook for understanding politics in Iraq. We provide a fast and efficient service in supplying academic journals, series and monographs published in ...
Read more

İran Siyasetini Anlama Kılavuzu - Abdullah Yegin | Nadir ...

İran Siyasetini Anlama Kılavuzu kitabı, İran Siyasetini Anlama Kılavuzu kitabının yazarı Abdullah Yegin, kitap fiyatı, İran Siyasetini Anlama ...
Read more

Abdullah Yegin - İran Siyasetini Anlama Kılavuzu pdf ...

Abdullah Yegin – İran Siyasetini Anlama Kılavuzu | E-Kitap İndir SETA Irak işgaline dair bugüne kadar birçok çalışmaya imza attı.
Read more