advertisement

Euskal literatura

50 %
50 %
advertisement
Information about Euskal literatura
Education

Published on February 24, 2014

Author: maiderelorza

Source: slideshare.net

Description

Euskal literaturari buruz zenbait informazio.
advertisement

● ● EUSKAL LITERATURAKO LEKUKO ZAHARRAK Akitaniako lehenbiziko lekukotasunak: Lehen euskal hitzen lekukotasunak Akitanian aurkitu zuen. Ikertzaile askorentzat akitaniarrek eta euskaldunek herri bera osatzen zuten eta hizkuntza bera erabiltzen zuten edo akitaniera eta euskera oso antzekoak ziren. Akitaniako hainbat inskripziotan euskarako antzeko hitzak aurkitu ziren. ○ Hilerriak ■ Hilerrietan euskarazko hainbat inskripzio ■ Latinez edo erromatarrek erabiltzen zuten alfabetoan idatzia ■ -ko eta -txo euskal atzizkiak aurkitu zituzten ○ Horietako hitz batzuk hauek dira: ■ Ilurberrixo/Anderexo ■ Astoilun/No.Deo/C.Favibs/ Nis.F el/ V.S.M.L ■ Sembetten/Bihoscin/NIS.F el/B.S.L.M. ■ Baeserte/Deo/Arbelex/Harsi.F/V.S.L.M. ■ Leheren/Vriaxe/Ilvnnosi/filia ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ● Errioxako lekukotasunak: ○ Emilianoar glosak (X. mendea) ○ Non?Donemiliagako Kukulako monastegian, latinez idatzizko prediku liburu batean. ○ Nola? Liburuaren ertzean, latinez idatzitako testuen itzulpenak euskaraz idatzita. ○ Gazteleraz idazitako lehenengo esaldi batzuk ere bertan agertu ziren. ○ Glosak: Hitz edo espresioentzako azalpen motzak ○ → Garrantzitsuak: ■ Garaiko egitura gramatikalak azaldu ○ ● ● ● Ilurberrixo = jainko bat Andere = Andere Gison = Gizon Andosus = Handi Bihoxus = Bihotz Harsi = Hartz Oxson = Otxo ■ Euskararen garapena ulertzeko ■ Esaldi osoak Akitaniakoak ez bezala ■ Errioxan gara hartako euskara hitz egiten zelako Bertan bi esaldi aurkitu ziren: ■ 1. izioqui dugu → ixio (sua piztea/sua ematea) ■ ■ 2. guec ajutu ez dugu. → ajutu (egoki/erori) ○ Bidaiaren lekukotasunak eta hiztegi txikiak: ERROSESALDIAK ○ Santiagora oso garrantzitsua (Erromara eta Jerusalemera ere) ○ Hainbat adar:

○ ○ ○ ○ ■ Kostaldekoa, barnekoa… Denek Santiagon zuten amaiera. Frantziako erromes batek Santiagorako bidea egin→ liburu bat idatzi zuen ikusitakoa jasoz. Bertan, Baskoien deskribapen ez oso atsegina egiten da eta euskarazko hiztegitxo bat sartu zuen, beste erromesentzat lagungarri izateko → Aimery Picaud. -Euskaraz egindako hiztegirik zaharrena da. -Hizteki horretako hitzak oso erabilgarriak→ Nafarroako biztanleekin ulertzeko. - XV: Arnold Von Harff-ek erromes alemanak hiztegi txiki bat egin zuen → Donejakuera bidean ikasitakoa erabiliz. ● Gonzalo de Berceo: ○ XII-XIV mendeetan euskarazko hitzak ○ Bere lanetan euskara aurkitu ■ Garrantzia eman ■ Euskara zabalduta dagoela adierazi ○ Hainbat hitz→ zatio ○ Mende hauetatik aurrera garrantzia hartu→ testu gehiagotan azaldu ● Nafarroako forua: ○ XIII.mendea ○ Foruen hizkuntza nafar-erromanikoa ○ Testuak euskaldun bati eman behar ziotelako latinez idatzi baina hitz batzuk euskaraz. ○ Gizarteko talde jasoek latina utzi eta zeregin berrietarako erromanikoa erabili ○ Arauak gizarte euskaldun batentzat zirenez, euskal hitzak behin eta berriz azaldu Nafarroako foruetan. ● Nafarroako monastegiak: ○ 1173 ○ Erdi aroko euskararen oihartzunak paperetan ageri ○ Monastegietako hizkuntza ofiziala→ latina ○ Erdi aroko euskera adierazi. ○ Horietako agiri bat → garaiko euskaldunen izenak (Irantzu, Leire, Nafar foruko agiriak) ■ Monaserioko lur-sailen eta zerbitzarien izenak

● Gorteko gutuna: ○ 1415 ○ Funtzionarien arteko gutuna euskaraz ○ Erret Gorteko ofizialak euskaldunak ● Joan zumarragakoa ○ 1537 ○ Mexikoti Durangora idatzi zuen eskutitza euskaraz. ● Baladak eta Eresiak ○ (XIV): ○ Euskal lurraldeak defendatzeko gerra giroak sorturiko tradizio literarioak ○ Garrantzitsuak, hiztegia, lexikoa, egitura gramatikalak, orduko bizimodua, pentsaera, jokaera.. azaltzen zituztelako ○ Bertsio desberdinak ■ Ahozko tradizioa ■ Oroimen hutsuneak ■ Dialektoen ezaugarriak ○ Eredu epikoa XV-XVI ■ Atherratzeko anderea ■ Milia Lasturkoaren heresia ○ BEREZITASUNAK: - Eredu epikoa: ○ XV-XVI.mendeak ○ - Gudu-gertakariak, buruzagi eta jauntxoen ekintza eta bizigiroa, bandokide edo ahaide zaharren kantuak, heresiak eta erlijiozko kantak. Alderdi politikoa ○ - Garaiko kronikatzak ■ - Atherratzeko anderea → Zuberoko kantaren aldaera ezberdinak bildu dira. ■ XVI.medeko katoliko eta protestanteen arteko borroka. ■ Protagonista: Charles jauna 50 urteko alarguna ■ 17 urteko neska batekin ezkondu ■ Charles Mauleko gazteluaren agintaria ■ Protestanteak agertzean alde eta gero Otsagin herbesteratua

■ ○ ○ ○ -Milia Lasturgoaren heresia: XV.mendeko emakume bertso-kantarien adibidea. Gerrak azteru zituen, XIV-XV mendeetatik zetozen XVI.ean idatzitako kanta hauek. ○ ○ - Eredu epiko-lirikoa: XVII. mendekoak (gehienak) Kontaera dramadunak, elkarrizketekin kontatuak. Pertsonak, lekuak eta datak orokorrak dira → ezin dira kronika bat bezala konsideratu. Lirika denboraren eta lekuzehaztasunen gainetik dago. - Arrosa zurriaren azpian, Brodatzen ari nintzela, Goizean goiz, Peru gurea... ○ ○ ○ ○ ○ - Eredu lirikoa: XVIII.mendekoak Herri poesian ugariena eta onena Lirika hutsa bihurtu da → sinbolopean eta elkarrizketak Gaia: amodioa eta gehienak Ipar Euskal Herrian -Intxauspeko alaba, Txori erresiñula ○ ○ ○ ○ ○ ○ Beste ezaugarri batzuk koplen ezaugarrietan ikusi dezakegunak: - Nauturaren aipamenak - Errepikapenak - Anaforak - Sinboloak (maite edo gorroto dena izendatzeko) Eresiak: ■ Libelo sutsuak (eresia txarrak) debekatu, Bizkaiko Foru Zaharrean ■ Elizari edo botere publikoei kritika zorrotzak eta salaketak egiten zituztelako gutxi mantendu dira. ■ Abeslariak beti emakumeak ● TESTUINGURU HISTORIKOA ● Berpizkunde garaia ○ XVI. mendean ○ Gizarte hierarkizatua hautsi→ gizakiaren birbalorazioa eta arrazoia aurkitu ■ Gizakiaren birbalorazioa (antropozentrismoa) ■ Arrazoia ( zentzu kritikoa eta esperimentazioa) → gizaki egiten gaituena ● Arrazoia gaizki egiten gaituena dela uste dute ○ Erreferentziatzat natura hartu ■ Antzinako ohituretara jo ;Greziako eta Erromako jakinduria zabaldu behar dela pentsatuko dutelako ■ Erdi aroko baloreak ukatu, eta antzinate klasikoko baloreetan oinarritu.

■ ● ● ● Kultura ○ Europan gertaturiko mugimendu garrantzitsurna: Ernazimientua ■ Zekulako susperraldia eragin: ● Zientzian : Leonardo Da Vinci, Galileo Galilei ● Artea eta Kulturan: Migel Angel, Boticcelli ● Hizkuntzetan: tokian tokiko hizkuntza indartu→ herria bere hizkuntan eskolatzeko beharra sortu ○ - Euskal gizartea : herri xeheak zientzia eta letren atea itxita → eliz-gizonek eta aitonen seme- alabek bai. Filosofia ○ Humanismoa bultzatu → Jainkoa existitzen dela ez dute ukatuko, baina arrazoietatik abiatuko dira. Horrek guztiak kritika bultzatu zuen eta Bibliarekiko kezkak bideratu zituen. ○ Berpizkunde edo arrazonamendu garai Erlijioa ○ Protestantismoa ○ Joana Abretekoa (Nafarroako erregina): protestante bihurtu, boterea zuenez Biblia protestantea euskaratzea eskatu zuen. ○ Martin Luther King → Protestantismoaren lehen urratsak eman ■ Katolizismoaren dogma eta Aita Santuaren primatua kritikatuz ■ + ● -Euskal Herrian ○ Ez zen protestantismorik eman → baina nafarroako erreginak, Joana Albretekoak, protestantismoaren tesiak onartu zituen, eta ondorioz→ BIBLIA euskararatu ( protestantismoak tokiko hizkuntza beharrazi) ● ● ● ● Teknologia berrien erabilera→ Gutenberg inprenta → liburuen demokratizazioa → alfabetazioa gutxitu ■ Ondorioz → ahozkotasunaren galera Erlijio borrokak ○ 1512 : Gaztelako erregeak, Nafarroako Erresuma konkistatu eta → Albretarren dinastiak Nafarroa Beherera alde egin. Literatura ○ Lehen euskarazko liburua 1545.urtean inprimatu Bordelen. Linguae Vascorum Primitiae - Bernard Etxepare ○ Joanes Leizarraga : 3 lan erlijioso itzuli Joana Abrete erreginaren aginduz ■ Protestantismoaren ideiak ○ Atsotitz eta errefrau bildumak Politika ○ Gaztelako erregeak→ Nafarroako erresuma konkistatu ■ Albretarren dinastiak→ Nafarroa Behera alde ○ Monarkiak indarrean→ estatu eredua hasi ○ Joanna albretekoa erregina Teknologia

○ Gutenberg-ek→ Inprenta ■ Liburuen ugalketa ■ Sistema errazagoa ■ Alfabetizazioa bultzatu ■ Ahozkotasunaren galera BERNARD ETXEPARE ● ● ● ● ● Euskaraz idatzi zuen ezagutzen den lehen idazlea 1475ean jaio Sarrasketan (Donibane Garazi ondoan) Ehierarteko erretore bilakaturik, badirudi Biarnon espetxaratua izan zela ○ Arrazoia ez dago garbi ○ Izan daitek, Nafarroako gerran Gaztelako erregearen alde agertu zelako, beamondarren eta agramondarren kontra 1545 : Linguae Vascurum Primitiae ○ Gutxienez bi edizio, baina ale bakarra gorde izan da ○ Badirudi, Bordeleko argitatzaile laguna zuela eta honek bultzatu zuen lehen saio hau egitera. ○ Lanaren helburua: erlijioa lantzea, soastea, gozatzea eta kantatzea zen ○ Liburua ■ Egitura ● Hitzaurrea ● Erlijioari buruzko bi bertso → ``Doctrina Christitana´´, ``Hamar mananmenduyac´´ ● Maitasunari buruzko 11 bertso→ ``Amorosen gaztiguya´´, Esconduyen koplak´´, ``Amorosen partizia´´... ● Bertso autobiografiko bat → ``Mossen Bernat Echeparere Cantuya´´ ● Euskararen gozarrea egiten duten 2 bertso→ ``Contrapas´´. ``Sautrela´´ ■ 28 orrialde, behe nafarreraz idatzita. Ez dio jarraitzen Ernazimenduko ideiei, ahozko literatura gertuago dago eta. ■ Neurketa: 4/4//4/3 neurria maiz erabili ■ Hizkera : Garaziko Geroko literatura guztia erlijioaz kutsaturik. JOAN PEREZ DE LAZARRAGA ● ● ● ● 1548-1605 Larreako dorrearen jauna (Araba, gure mugan) Oñatiar jatorriko familiako kidea 2004 Madrilgo Antigoaleko denda batean Borja Aginagalde dokumentalistak aurkitu. ○ Dianea eta koplak ■ Hego Euskal Herriko dokumenturik zaharrena. ■ Artzain nobela ■ 1567 ■ 102 orrialde ■ 45 kopla ● 9 gazteleraz

■ ■ ■ ■ ■ Los siete libors de Dianea liburuaren jarraipena → Jorge de Montemayor ● Pertsonaien izen berak, aldaketa txikiekin Arabako eta bizkaiako euskalkia5 Gipuzkuako Foru Aldundian Lau bertso lerrotakoak eta ahoskidetasuna mantendu Gaia: maitasuna JOANNES LEIZARRAGA ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● Lapurdi 1506-1601 Apaiz katolikoa Higanot bihurtu Itaun berriaren itzulpena egin zuen, dotrina zabaldu ahal izateko. Itzulitako lanak: 1571 Arroxela ○ Jesus Christ Gure Jaunaren Testamentu Berria ○ Kalendrera → itzulpen erlijiosoa ○ ABC edo Christinoen Instructionea → itzulpen erlijiosoa Landuak, laguntzaileak behar izan zaituen Helburua: erreforma sustatzea eta hedatzea. Hizkuntza: hizkera bateratua (denok ulertzeko modukoa) ○ Oinarri lapurtera hartu, beste euskalki batzuk tartekatu Arazoak ortografia eta hizkeran Mailegutza orokorra egin latinetik, terminilogia kultua eta erlijiozkoa inguruko hizkuntzetatik hartuz. Euskara prosan erabiltzen lehenena. Testamentu berria: ○ Vulgatik itzulita ○ .Zati batzuk itzuli gabe ■ Nafarroako erreginarentzako gomendiozko karta (hitzaurrea) ■ Heuscalduney (euskara eta euskalkiaren arteko arazoak) → hainbat hizkuntza elkarrekin nahastuta. ■ Hiztegi bat (amaieran) ○ Hizkuntza → Lapurtera (gehien) ○ Zuberera eta behe-nafarrerako isladak. ○ Euskaldun guztiontzat ulergarria. ○ Asmoa → Jainkoaren hitza ulertzea eta zabaltzea. ABC: ○ Liburu praktikoagoa, itzulpen erlijiosoa. Liburu protestantea. ○ Protestantismoa egiten duen jendeari eta Jaungoikoa zerbitzatu nahi dutenentzat zuzendua. ○ Aholkuak (liburuaren sarreran eta liburuan zehar) ■ Gehiago praktikatu ■ Ikasi beharrak hasieratik ondo irakurri ■ Ondo ahoskatu ○ Asmoa → Jaungoikoa zerbitzatzeko zer egin behar den ikastea. ○ “Iesus Krist gure iaunaren orationea” Kalendrera

○ ○ ○ ○ ○ ○ Itzulpen erlijiosoa duen egutegi bat. Gaiak: jaiak, ilargia…zeintzuk ziren erakustea. Helburua → herritarren bizimodua erlijioaren esanen barruan mantentzea. Bere asmoa → Erlijioari dagokienez jendeak egun bakoitzean zer egin behar duen jakitea (jai eguna, santuen eguna…) “Urtheaz eta haren partez” “Urtharrilla” ERREFRAU BILDUMAK ● ESTEBAN DE GARIBAY - 1533. urtean jaio Arrasaten, eta bertan bizi izan zen. - Ikasketak: Oñatiko unibertsitatean, Gasteizen eta, azkenik, Santo Domingo de la Calzadan. - Latina eta grekoa ikasi eta letrak landu. - Erregearen kronista izan zen. - 1599: Madrilen hil Gaia: - Monarkia espainiarra osatzen zuten erreinu guztien historia. - Ondoren beste lan bat argitaratu: Ilustraciones Genealógicas. Lan hau Grandezas de España. Noticias de los títulos y casas ilustres lanaren atal bat zen (ez zen argitaratu). - Garybairen errefrauak - Bi errefrau bilduma (37 errefrau) - Julio de Urquijok, Los refranes de Garibay bere lanean, bi kolekzioen berrargitalpena eta iruzkina egin. - Bizkaieraz idatzirik, gipuzkerako eraginarekin: Tartetik sartzen dituen erromantze edo baladak (“Oñetako lur au jabilt ikara”, “Milia Lastur”...), Oihenarten liburuko errefrauak eta Liburutegi Nazionalekoak. Azken horiek gipuzkerako eraginarekin (agian XVII. mendean kopiatu zituena gipuzkoarra zelako).

Add a comment

Related presentations

Related pages

Euskal literatura - Wikipedia, entziklopedia askea.

Euskal literatura euskaraz egindakoa da, Euskal Herriko idazleek gaztelaniaz, frantsesez edo beste hizkuntza batez egindako produkzioa barne hartzen ez duena.
Read more

armiarma.eus - literaturaren sarean

Euskal literatura modernoko liburuei buruz kaleratu diren kritiken gordailua. Literatur Aldizkarien Gordailua IBINAGABEITIA PROIEKTUA: ...
Read more

Basqueliterature. Euskal Literaturaren Ataria

Euskal Literaturaren Ataria. Ongi etorri euskal literaturaren atarira. ... Literatura itzultzeko diru-laguntza jasotzeko deialdia egin du Etxepare ...
Read more

Ahozko euskal literatura - Wikipedia, entziklopedia askea.

Ahozko euskal literatura (edo, oso gutxitan erabiltzen den forma, euskarazko ahozko literatura) oroimenean oinarritzen den eta ahoz aho transmititzen den ...
Read more

Euskal literatura sarean. Euskal Literaturaren Ataria

Euskal literatura sarean. Literatura klasikoa. EUSKAL PRENTSAREN LANAK. Susa argitaletxeak kudeatutako webgunea. XIX. mendetik 1936ko gerrara bitartean ...
Read more

hiru.com - Literatura y tradición oral

La literatura oral siempre tuvo un carácter popular, surgida del pueblo y para el pueblo, se erigía sobre una base festiva y folclórica.
Read more

Euskal Literatura - Scribd - Read Unlimited Books

Alabaina, Intimismoaz haraindi: emakumezkoek idatzitako euskal literatura (Donostia, Eusko Ikaskuntza, 2000) liburuan nioenari jarraituz, ...
Read more

Euskal Alfabetatzeko Literatura: Amazon.de: Enrike Zabala ...

Euskal Alfabetatzeko Literatura: Amazon.de: Enrike Zabala: Fremdsprachige Bücher Amazon.de Prime testen Fremdsprachige Bücher. Los. Alle Kategorien ...
Read more

Antologia (Euskal Literatura): Amazon.de: C.E. Ferreiro ...

Antologia (Euskal Literatura): Amazon.de: C.E. Ferreiro: Fremdsprachige Bücher. Amazon.de Prime testen Fremdsprachige Bücher. Los. Alle Kategorien ...
Read more