advertisement

Dnxh tại vn khai niem, boi canh va chinh sach(lite version)

31 %
69 %
advertisement
Information about Dnxh tại vn khai niem, boi canh va chinh sach(lite version)
Business & Mgmt

Published on February 18, 2014

Author: giannho

Source: slideshare.net

Description

Từ năm 2009, CSIP đã hỗ trợ 40 Doanh nghiệp xã hội đang trực tiếp cải thiện chất lượng cuộc sống cho hơn 18,700 người và 200,000 người được hưởng lợi gián tiếp từ những chương trình và hoạt động của những Doanh nghiệp xã hội này.

CSIP đồng thời đóng góp tích cực vào quá trình nâng cao nhận thức và tạo môi trường hoạt động thuận lợi cho doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam. Hiện nay, Danh bạ doanh nghiệp xã hội đã được hình thành và đưa vào hoạt động với sự tham gia của gần 200 Doanh nghiệp Xã hội trên khắp cả nước. Hơn 200 phóng viên, nhà báo đến từ 27 cơ quan báo chí, 17 kênh truyền hình và đài phát thanh thường xuyên đưa tin về phong trào doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam. Chúng tôi cũng khuyến khích các nhóm trẻ tham gia vào phong trào: 39 nhóm lãnh đạo trẻ và những dự án đã truyền cảm hứng cho ít nhất 10.000 sinh viên đến từ mọi miền đất nước. Bản tin Doanh nghiệp Xã hội do CSIP thực hiện được phát hành 2 tháng/lần với những thông tin cập nhật về tình hình phát triển Doanh nghiệp Xã hội. Các kênh truyền thông xã hội của CSIP hiện đã thu hút hơn 9.000 người theo dõi.

Và đây mới chỉ là sự khởi đầu !
Bạn có khát vọng, mong muốn giải quyết vấn đề xã hội, môi trường tại Việt Nam? Bạn đang tìm cách đóng góp vào phong trào Doanh nghiệp Xã hội?
HÃY GIA NHẬP CỘNG ĐỒNG DOANH NGHIỆP XÃ HỘI VIỆT NAM NGAY HÔM NAY !
Tk:
http://csip.vn
https://www.facebook.com/pages/S%C3%A1ch-tham-kh%E1%BA%A3o-s%C3%A1ch-ngo%E1%BA%A1i-v%C4%83n/664840560217523
advertisement

DOANH NGHIỆP XÃ HỘI TẠI VIỆT NAM KHÁI NIỆM, BỐI CẢNH VÀ CHÍNH SÁCH HÀ NỘI 2012

DOANH NGHIỆP XÃ HỘI TẠI VIỆT NAM KHÁI NIỆM, BỐI CẢNH VÀ CHÍNH SÁCH Các tác giả chính Nguyễn Đình Cung Lưu Minh Đức Phạm Kiều Oanh Trần Thị Hồng Gấm

Bản quyền Báo cáo nghiên cứu này được hoàn thành bởi Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) với sự hỗ trợ quý báu từ Trung tâm Hỗ trợ Sáng kiến Phục vụ Cộng đồng (CSIP), trong khuôn khổ dự án tài trợ bởi Hội đồng Anh Việt Nam. Sự đóng góp này đã là yếu tố quyết định làm nên sự thành công của báo cáo nghiên cứu. Quan điểm thể hiện trong báo cáo là của các tác giả và không nhất thiết phản ánh quan điểm của các tổ chức trên. Bản báo cáo nghiên cứu này thuộc quyền sở hữu trí tuệ của Hội đồng Anh. Việc sao chép một phần hoặc tái bản bản báo cáo nghiên cứu này chỉ được phép thực hiện với sự đồng ý trước chính thức bằng văn bản của Hội đồng Anh. Hội đồng Anh Việt Nam Hội đồng Anh là cơ quan hợp tác văn hóa quốc tế của Vương quốc Anh, có mặt tại trên 100 quốc gia trên thế giới. Chúng tôi nỗ lực xây dựng niềm tin và vai trò của Vương quốc Anh thông qua các hoạt động trao đổi tri thức và ý tưởng với người dân ở khắp nơi trên thế giới. Vậy định nghĩa của chúng tôi về hợp tác văn hóa là gì? Chúng tôi cho rằng hợp tác văn hóa cho phép mọi người trên khắp thế giới chia sẻ, sáng tạo và học tập; hợp tác văn hóa tạo điều kiện phát triển các cơ hội văn hóa và kinh tế mang tới sự phồn thịnh, bình yên cho mọi người. Tại Việt Nam, chúng tôi có các hoạt động đối tác chặt chẽ với chính phủ, các doanh nghiệp, các thể chế, tổ chức phi lợi nhuận, và người dân Việt Nam nói chung nhằm tạo ra các cơ hội phát triển văn hóa và kinh tế trên nhiều lĩnh vực: từ đào tạo tiếng Anh tới giáo dục Đại học và Sau Đại học, từ nhà trường phổ thông tới sáng tạo xã hội, từ công nghiệp sáng tạo tới biến đổi khí hậu. Chúng tôi làm việc chặt chẽ với các đối tác ngay từ khi một ý tưởng mới hình thành, để đảm bảo thành quả chung đáp ứng mong đợi của tất cả các bên tham gia. Làm nên điều khác biệt tại Việt Nam Tiếng Anh: Chúng tôi nỗ lực cải thiện chất lượng dạy và học tiếng Anh cho hơn một triệu người học thông qua các hoạt động hợp tác với Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam, cũng như dựa vào uy tín về chất lượng và đẳng cấp vượt trội của các trung tâm giảng dạy tiếng Anh của Hội đồng Anh. Giáo dục Đại học và Sau Đại học: Chúng tôi hợp tác chặt chẽ với các cơ sở giáo dục Việt Nam và Vương quốc Anh nhằm hỗ trợ các hoạt động hợp tác quốc tế về giáo dục Đại học và Sau Đại học, nghiên cứu và đổi mới. Khảo thí: Chúng tôi tạo cơ hội tiếp cận học vấn và việc làm cho hơn 20.000 người mỗi năm thông qua việc quản lý các kỳ thi đã được quốc tế công nhận. Kỹ năng: Cải thiện cơ hội nghề nghiệp cho hàng ngàn sinh viên Việt Nam thông qua các hoạt động hợp tác với chính phủ Việt Nam, các cơ sở giáo dục và khối doanh nghiệp nhằm xây dựng các chương trình giảng dạy kỹ thuật và đào tạo nghề chất lượng quốc tế. Trường học: Xây dựng mối quan hệ tin cậy và thấu hiểu lẫn nhau giữa những người trẻ - các công dân toàn cầu trong tương lai - thông qua các sáng kiến hợp tác trường học quốc tế nhằm mang lại những định hướng mang tính quốc tế cho quá trình dạy và học của hơn 5.000 học sinh và giáo viên Việt Nam. Nghệ thuật: Nâng cao nhận thức của Việt Nam và Vương quốc Anh về khả năng sáng tạo và đổi mới của mỗi nước; tạo ra các cơ hội hợp tác nghệ thuật giữa hai nước thông qua việc hợp tác chặt chẽ với chính phủ và cộng đồng nghệ của Anh và Việt Nam. Biến đổi khí hậu: Nâng cao nhận thức về nhu cầu giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu thông qua việc bình chọn 30 Đại sứ về Biến đổi khí hậu của Việt Nam, kết nối họ với các đối tác trên khắp thế giới và hỗ trợ các dự án giảm nhẹ tác động biến đổi khí hậu do họ khởi xướng. Sáng kiến xã hội: Hỗ trợ quá trình phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam bằng cách kết nối các cá nhân, cộng đồng, doanh nghiệp và cơ quan chính phủ Việt Nam với các đối tác có tiềm năng tương ứng của Vương quốc Anh trong các lĩnh vực như Truyền thông và Doanh nghiệp Xã hội. iv

MỤC LỤC LỜI GIỚI THIỆU TÓM TẮT ix xi PHẦN THỨ NHẤT: DOANH NGHIỆP XÃ HỘI LÀ GÌ? 1 1.1. 1.1.1. 1.1.2. 1.1.3. 1.1.4. KHÁI NIỆM DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Vài nét về quá trình hình thành, phát triển Doanh nghiệp xã hội trên thế giới Quan điểm khác nhau về khái niệm Doanh nghiệp xã hội Đặc điểm cơ bản của Doanh nghiệp xã hội Doanh nghiệp xã hội và các tổ chức và phong trào xã hội khác 1 1 4 6 10 1.2. 1.2.1. 1.2.2. 1.2.3. 1.2.4. SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Ở VIỆT NAM Trước Đổi mới (1986) Giai đoạn từ năm 1986-2010 Từ 2010- nay Vài nét về cấu trúc của khu vực Doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam 19 19 19 21 24 1.3. CÁC LOẠI HÌNH TỔ CHỨC CỦA DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Ở VIỆT NAM 1.3.1. Phân loại các tổ chức Doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam hiện nay 1.3.2. Một số tổ chức có thể chuyển đổi sang mô hình Doanh nghiệp xã hội 26 26 31 PHẦN THỨ HAI: LÀM THẾ NÀO ĐỂ PHÁT TRIỂN DOANH NGHIỆP XÃ HỘI TẠI VIỆT NAM? 36 2.1. 2.1.1. 2.1.2. 2.1.3. 2.1.4. 2.1.5. 36 36 40 42 44 48 KINH NGHIỆM QUỐC TẾ Vương quốc Anh Hoa Kỳ Hàn Quốc Thái Lan Singapore 2.2. PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Ở VIỆT NAM 2.2.1. Những khó khăn hiện tại của các Doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam 2.2.2. Các vấn đề xã hội và nguồn lực của Việt Nam: cơ hội và thách thức 50 50 57 2.3. 2.3.1. 2.3.2. 2.3.3. 61 61 63 64 KIẾN NGHỊ CƠ CHẾ, CHÍNH SÁCH ĐỂ PHÁT TRIỂN DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Ở VIỆT NAM Đi tìm một khái niệm chính thức của Việt Nam về Doanh nghiệp xã hội Thể chế hóa Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam Giải pháp khuyến khích, hỗ trợ các Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO 67 69 v

vi

DANH MỤC HÌNH Hình 1 Tính ‘lai’ đặc trưng của DNXH Hình 2 Nhóm đáy trong mô hình Kim tự tháp Hình 3 Định vị DNXH Hình 4 Tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của DNXH Hình 5 Các nội dung của CSR Hình 6 Một số nhãn hiệu Fair Trade điển hình Hình 7 Ma trận các loại hình hoạt động xã hội Hình 8 Hình thức tổ chức/ địa vị pháp lý của 167 DNXH tham gia khảo sát Hình 9 5 lĩnh vực hoạt động hàng đầu của các DNXH Hình 10 Hệ sinh thái của các DNXH ở Anh Hình 11 Một số mốc chính sách của Chính phủ Thái Lan về DNXH Hình 12 Cấu trúc tài sản của các DNXH Hình 13 Vai trò kết nối của DNXH và chính sách của nhà nước Hình 14 Quan điểm hiện đại về Bảng cân đối tài sản quốc gia Hình 15 Nhà nước cần phát triển Khu vực Xã hội dân sự, trong đó có các DNXH DANH MỤC HỘP Hộp 1 Ashoka- Innovators for the Public Hộp 2 Grameen Bank - một DNXH điển hình Hộp 3 Skoll Foundation Hộp 4 Trường ĐH Quản lý và Kinh doanh Hà Nội - Hợp tác xã của những nhà trí thức Hộp 5 Chúc mừng vì được xếp vào diện nghèo Hộp 6 Nước mắt... từ thiện Hộp 7 Đại sứ Anh- ‘ODA cho Việt Nam sẽ giảm dần’ Hộp 8 Hợp tác xã Nhân Đạo Hộp 9 Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo Phát triển Cộng đồng Hộp 10 Trường trung cấp Kinh tế - Du lịch Hoa Sữa Hộp 11 Trung tâm hỗ trợ sáng kiến phục vụ cộng đồng (CSIP) Hộp 12 Trung tâm Nghị lực sống Hộp 13 Công ty TNHH thủ công Mai (Mai Vietnamese Handicrafts- MVH) Hộp 14 Cổng ty CP Tò he Hộp 15 Mô hình Tủ sách dòng họ Hộp 16 KOTO International Hộp 17 Tài chính vi mô- Quỹ CEP Hộp 18 Nhà máy Pin Ẩn Điển Hộp 19 DNNN làm việc công ích: “Khuyết tật” thị trường Hộp 20 Quỹ đầu tư thiện doanh LGT vii

DANH MỤC BẢNG Bảng 1 So sánh DNXH, NGO và Doanh nghiệp truyền thống Bảng 2 So sánh một số chỉ tiêu tác động của DNXH và DN thông thường Bảng 3 Quy mô và hiệu quả kinh tế trung bình của các loại hình tổ chức Bảng 4 Nơi ‘trú ngụ’ của các DNXH tại Việt Nam hiện nay DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT ADB BC Hội đồng Anh BoP Nhóm đáy của Kim tự tháp CIC Công ty vì lợi ích cộng đồng (Anh) CIEM Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế TW CP Cổ phần (Công ty) CSIP Trung tâm hỗ trợ sáng kiến phục vụ cộng đồng CSR Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp DFID Cơ quan phát triển quốc tế (Anh quốc) DNNN Doanh nghiệp nhà nước DNXH Doanh nghiệp xã hội DNhXH Doanh nhân xã hội FLO Tổ chức quản lý nhãn hiệu Thương mại công bằng FT Thương mại công bằng HDI Chỉ số phát triển con người HTX Hợp tác xã IFAD Quỹ quốc tế về phát triển nông nghiệp L3C Công ty lợi nhuận thấp (Mỹ) NFP Không-vì-lợi nhuận NGO Tổ chức phi chính phủ NPO Tổ chức phi lợi nhuận NSNN Ngân sách Nhà nước ODA Viện trợ phát triển chính thức OECD Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế OECF Quỹ hợp tác kinh tế hải ngoại (Nhật bản) QLNN Quản lý nhà nước SROI Đánh giá tác động xã hội trên đầu tư TNDN Thu nhập doanh nghiệp (Thuế) TNHH Trách nhiệm hữu hạn (Công ty) TSEO Văn phòng Thái về Doanh nghiệp xã hội WB Ngân hàng thế giới WWF viii Ngân hàng phát triển Châu Á Quỹ bảo tồn động vật hoang dã thế giới

LỜI GIỚI THIỆU Trong hơn 20 năm qua, đường lối Đổi mới và chính sách mở cửa của Nhà nước đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển mạnh mẽ của khu vực doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế và các tổ chức xã hội ngoài nhà nước. Những thành tựu tăng trưởng kinh tế mà Việt Nam đạt được rõ ràng có sự đóng góp quan trọng của các doanh nghiệp, cũng như vai trò của các tổ chức xã hội trong việc thực hiện nhiều mục tiêu KT-XH, như xóa đói giảm nghèo, bảo vệ môi trường, công bằng xã hội... Bên cạnh đó, một mô hình tổ chức mới hiện đang nổi lên như một sự lựa chọn thứ ba, đầy tiềm năng. Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của cuộc sống, đã có rất nhiều sáng kiến xã hội được triển khai trên cơ sở sử dụng hoạt động kinh doanh như một công cụ nhằm đem lại các giải pháp xã hội bền vững hơn cho cộng đồng. Mô hình kết hợp này chính là các Doanh nghiệp xã hội (DNXH). Trên thế giới, DNXH đã trở thành một phong trào xã hội rộng lớn khắp các châu lục. Nhiều quốc gia đã có các chính sách khuyến khích, thúc đẩy DNXH trên quan điểm Nhà nước cần hợp tác và chia sẻ trách nhiệm cung cấp phúc lợi xã hội với các DNXH để đạt hiệu quả cao hơn. Trong bối cảnh khó khăn kinh tế của nước ta hiện nay, xu hướng tái cơ cấu, thắt chặt tài khóa, cắt giảm nợ công của Chính phủ, và trước các vấn đề xã hội, môi trường ngày càng tăng và trở nên phức tạp, chúng tôi cho rằng việc phát triển các DNXH là rất cần thiết cho sự phát triển toàn diện và bền vững của đất nước. Đây là thời điểm thích hợp để cải thiện nhận thức của xã hội cũng như của Nhà nước về bản chất, vai trò và ý nghĩa của mô hình DNXH. Có thể thấy, DNXH có nhiều ưu thế tiềm năng, bắt nguồn từ bản chất không lợi nhuận và mục tiêu xã hội bền vững của mô hình này. Các DNXH hoàn toàn có thể trở thành những đối tác hiệu quả của Nhà nước, giúp Nhà nước thực hiện được các mục tiêu xã hội của mình. Trên cơ sở đó, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) đã hợp tác với Hội đồng Anh tại Việt Nam và Trung tâm hỗ trợ sáng kiến phục vụ cộng đồng (CSIP) thực hiện một nghiên cứu với chủ đề: “Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam - Khái niệm, bối cảnh và chính sách”, nhằm hai mục tiêu chính là: (i) thúc đẩy nhận thức của xã hội về DNXH; và (ii) đặt những viên gạch đầu tiên cho một cuộc thảo luận về chính sách phát triển DNXH ở Việt Nam. Báo cáo nghiên cứu cũng được thiết kế với hai phần tương ứng: phần I tìm hiểu một cách tòan diện về khái niệm DNXH trên thế giới và Việt Nam; phần II phân tích thực trạng, bối cảnh tổng thể để đưa ra các khuyến nghị chính sách nhằm phát triển DNXH ở Việt Nam. Báo cáo này được thực hiện bởi các tác giả chính gồm: TS. Nguyễn Đình Cung, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế TW, Ông Lưu Minh Đức, Nghiên cứu viên, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế TW, Bà Phạm Kiều Oanh, Giám đốc Trung tâm hỗ trợ sáng kiến phục vụ cộng đồng (CSIP) và Bà Trần Thị Hồng Gấm, Quản lý các chương trình Phát triển và Xã hội, Hội đồng Anh tại Việt Nam. Chúng tôi muốn bày tỏ lòng biết ơn đến Ông Simon Beardow, Phó Giám đốc và Bà Cao Thị Ngọc Bảo, Giám đốc các chương trình Phát triển và Xã hội, Hội đồng Anh tại Việt Nam đã hợp tác và trợ giúp chúng tôi một cách hiệu quả trong suốt dự án trên cương vị là đại diện của nhà tài trợ. Chúng tôi cũng xin chân thành cảm ơn các đồng nghiệp đã tham gia viết và tổ chức việc nghiên cứu, gồm: Ông Phan Đức Hiếu và Bà Nguyễn Minh Thảo (Viện NCQLKTTW); Cô Đào Thị Huệ Chi và Bà Chế Phong Lan (CSIP); Cô Phạm Trần Thủy Tiên (Hội đồng Anh). Ngoài ra, chúng tôi muốn cảm ơn Bà Phạm Chi Lan và Ông Nguyễn Quang A, chuyên gia kinh tế độc lập; Ông Nguyễn Hoa Cương, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp (Bộ KH&ĐT); Ông Nguyễn Quang Vinh, Giám đốc Văn phòng Doanh nghiệp vì Phát triển bền vững (VCCI) đã có các ý kiến góp ý, phản biện rất hữu ích để nhóm nghiên cứu hòan thiện báo cáo. Để thực hiện được nghiên cứu này, chúng tôi đã tổ chức nhiều chuyến khảo sát thực tế trong và ngoài nước. Chúng tôi đã đến thăm và phỏng vấn 15 DNXH tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và Hội An, Đà Nẵng; gặp gỡ và phỏng vấn 18 DNXH, đại diện hiệp hội DNXH, chuyên gia, cán bộ chính phủ về DNXH ở Singapore, Indonesia và Thái Lan; tham dự 4 sự kiện và hội thảo ở Việt Nam và 2 hội thảo, khóa đào tạo về DNXH ở Singapore và Thái Lan. Trong các dịp tiếp xúc trên, chúng tôi đều nhận được sự tiếp đón và hợp tác rất cởi mở và nhiệt tình từ phía các DNXH. Lượng thông tin thu được từ các cuộc khảo sát này là dữ liệu thực tiễn không thể thiếu cho bản báo cáo này. Chính vì vậy, nhân dịp này chúng tôi xin được cảm ơn các DNXH: Công ty TNHH KOTO, Công ty TNHH Viet Pictures, Trung tâm Nghị lực sống, Trung tâm Sao Mai, Công ty CP Tò He, Tổ chức Bloom Microventures, Công ty TNHH Marine Gifts, Công ty TNHH Hỗ trợ phát triển Tây Bắc, Công ty TNHH Ecolife, Công ty CP Bảo vệ cuộc sống khỏe (Help Corporation), Công ty TNHH Mekong Creation (Mekong Quilts), Công ty TNHH Mai Handicrafts, Trung tâm nghiên cứu giáo dục người khiếm thính (CED), Công ty TNHH Streets International, DNTN Phục vụ năng lượng mặt trời tự nhiên (Solar Serve). ix

Chúng tôi xin gửi lời cảm ơn đến các tổ chức và DNXH: Trung tâm Lien về sáng kiến xã hội, Phòng Chăm sóc cộng đồng và hỗ trợ xã hội- Bộ Phát triển cộng đồng, thanh niên và thể thao, Hiệp hội DNXH, Café Believe NJ, O School (Singapore); Hội đồng Anh, PT Poros Nusantara Utama, ProVisi Education, Mittran Group, Bina Swadaya, Trung tâm DNXH- đổi mới và khu vực Thứ ba- Trisakti University, PT Kampoeng Kearifan, Institut Pluralism (Indonesia); Văn phòng Thái về DXNH, Thammasat University, Change Fusion, Pensook Health, Club Creative, OpenDream, I-genius, Doi Tung (Thái Lan). Các tác giả xin chân thành cảm ơn Hội đồng Anh tại Việt Nam đã tài trợ thực hiện nghiên cứu và xuất bản Báo cáo này! TS. Nguyễn Đình Cung Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương x

TÓM TẮT Doanh nghiệp xã hội được hình thành từ các sáng kiến xã hội, trên nền tảng nhu cầu giải quyết một vấn đề xã hội cụ thể của cộng đồng, được dẫn dắt bởi tinh thần doanh nhân của những người sáng lập. Tính tự phát, năng động đặc thù này khiến cho nhận thức của xã hội luôn bị bỏ lại rất xa so với thực tiễn sinh động của mô hình DNXH. Hiện nay, ở nước ta có gần 200 tổ chức được xem có đầy đủ các đặc điểm của DNXH, các tổ chức đi tiên phong được thành lập từ thập niên 1990, tuy nhiên khái niệm về DNXH vẫn còn rất mới mẻ ở Việt Nam. Doanh nghiệp xã hội là gì? DNXH đầu tiên xuất hiện ở nước Anh từ thế kỷ 17. Trong các thế kỷ tiếp theo, lần lượt các mô hình tín dụng vi mô, hợp tác xã, nhà ở xã hội, hội ái hữu... đã ra đời và được nhân rộng ở các nước Tây Âu và Bắc Mỹ. Tuy nhiên, DNXH chỉ phát triển mạnh mẽ và trở thành một phong trào rộng lớn trên thế giới như hiện nay kể từ đầu những năm 1980, khi mô hình Nhà nước phúc lợi dần nhường chỗ cho quan điểm đổi mới vai trò của nhà nước theo hướng tinh giản, nhỏ gọn, chia sẻ và chuyển một phần chức năng cung cấp phúc lợi xã hội cho khu vực thứ ba là các tổ chức đứng giữa khu vực công và các doanh nghiệp tư nhân. Số liệu năm 2005 cho thấy nước Anh có tới 55.000 DNXH, với doanh thu 27 tỷ Bảng, sử dụng 475.000 lao động và đóng góp 8,4 tỷ Bảng/năm cho GDP. Trên phạm vi toàn cầu, phong trào DNXH cũng nở rộ, điển hình nhất là mô hình Grameen Bank của Bangladesh và người sáng lập được trao giải thưởng Nobel năm 2006. Nhiều quốc gia đã chính thức công nhận DNXH và tạo lập khung khổ pháp lý, ban hành các chính sách khuyến khích, hỗ trợ sự phát triển DNXH ở nước mình để khu vực này trợ giúp lại Nhà nước thực hiện có hiệu quả hơn các mục tiêu xã hội. Mặc dù vậy, thực tiễn phong phú của các DNXH cũng làm cho các quan điểm về khái niệm DNXH rất đa dạng, nhiều chiều. Nhìn chung, DNXH là một mô hình tổ chức có 3 đặc điểm then chốt sau đây: - Đặt mục tiêu, sứ mệnh xã hội lên hàng đầu, ngay từ khi thành lập; - Sử dụng các hoạt động kinh doanh, cạnh tranh bình đẳng như một phương tiện để đạt mục tiêu xã hội đó; - Tái phân bổ phần lớn lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh trở lại cho tổ chức, cộng đồng, và mục tiêu xã hội. Ngoài ra, hầu hết DNXH còn có một số đặc điểm nổi bật khác, như: (i) có cấu trúc sở hữu mang tính xã hội; (ii) nguồn thu được lấy từ hoạt động kinh doanh và tài trợ; (iii) hiệu quả hoạt động cần được đánh giá trên cả hai mặt kinh tế và xã hội; (iv) phục vụ nhu cầu của nhóm đáy, là những người nghèo, yếu thế, bị lề hóa trong xã hội; (v) sáng kiến, cách tiếp cận ‘từ dưới lên’; (vi) cởi mở và liên kết; (vii) gắn chặt với vai trò của DNhXH; (viii) nhân viên của DNXH là những người làm công tác xã hội (vẫn có lương, không phải là tình nguyện viên). DNXH thường được nhận diện như một mô hình ‘lai’ (hybrid) giữa hai loại hình tổ chức phi chính phủ/ phi lợi nhuận và doanh nghiệp. Trên thực tế, mô hình DNXH có thể áp dụng với nhiều loại hình tổ chức và có địa vị pháp lý khác nhau, như NGO, công ty TNHH, CP, HTX, Quỹ, hội, câu lạc bộ... Cũng cần phân biệt rõ, DNXH hoàn toàn khác với khái niệm Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) hay Thương mại công bằng (FT), mặc dù các mô hình này có thể kết nối, lồng ghép. Đáng chú ý, việc DNXH dựa trên những sáng kiến xã hội mà ở đó hoạt động kinh doanh được sử dụng để đem lại một giải pháp xã hội bền vững, tạo ra cho DNXH những ưu thế như tính tự chủ về tổ chức, bền vững về tài chính, hiệu quả và quy mô về tác động xã hội. Trong giai đoạn trước Đổi mới, Việt Nam cũng đã có một số mô hình có thể được coi là các DNXH, đó là các HTX tạo việc làm cho người khuyết tật. Sau 1986, đường lối Đổi mới và chính sách mở cửa của Nhà nước đã thực sử tạo điều kiện phát triển mạnh mẽ các doanh nghiệp thuộc nhiều thành phần kinh tế, các tổ chức từ thiện, phát triển cộng đồng trong và ngoài nước. Từ giữa những năm 1990, một số DNXH thực thụ đã bắt đầu xuất hiện như Trường Hoa Sữa, Nhà hàng KOTO tại Hà Nội, Mai Handicrafts tại TP. Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, nhận thức xã hội vẫn in đậm sự tách bạch giữa hai loại hình doanh nghiệp vì lợi nhuận và các tổ chức NGO không vì lợi nhuận, do đó các DNXH chỉ mới phát triển ở mức độ đơn lẻ, quy mô hạn chế. Từ năm 2010, Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình thấp, dòng vốn tài trợ có xu hướng giảm, không ít tổ chức NGO đã chuyển đổi thành DNXH để tìm hướng đi mới cho mình. Cùng thời điểm này, các khái niệm về DNXH đã được một số tổ chức, như Hội đồng Anh và Trung tâm CSIP, giới thiệu và tuyên truyền rộng rãi ở Việt Nam. Hàng chục DNXH mới đã được CSIP ‘ươm tạo’ thông qua quy trình tuyển chọn, công nhận và hỗ trợ của trung tâm. Hiện nay, DNXH của Việt Nam có thể được phân loại thành 3 nhóm như sau: (i) các DNXH phi lợi nhuận thường là các NGO đổi mới hoạt động bằng việc thành lập các nhánh kinh doanh xi

để tăng cường khả năng tự vững; (ii) các DNXH không vì lợi nhuận là các DNXH mới hoạt động chủ yếu dưới các hình thức công ty; (iii) DNXH định hướng xã hội, có lợi nhuận thường là các HTX, Quỹ tín dụng... Theo ước tính số lượng các tổ chức có tiềm năng để trở thành DNXH ở Việt Nam hiện lên tới 25.600 tổ chức các loại. Đó là chưa kể đến các Cơ sở ngoài công lập phi lợi nhuận, các DNNN cung cấp dịch vụ công ích, Đơn vị sự nghiệp công lập và Tổ chức KH&CN công lập được Nhà nước khuyến khích chuyển đổi hoạt động sang mô hình doanh nghiệp để nâng cao hiệu quả, đều có thể áp dụng mô hình DNXH. Làm thế nào để phát triển DNXH tại Việt Nam? Tìm hiểu kinh nghiệm quốc tế trong lĩnh vực này cho thấy Chính phủ Anh đưa ra khái niệm về DNXH và Chiến lược phát triển DNXH từ năm 2002. Năm 2005, một loại hình pháp lý mới của doanh nghiệp là Công ty vì lợi ích cộng đồng (CIC) dành riêng cho DNXH được quy định, đây là một loại hình doanh nghiệp duy nhất đuợc bổ sung trong 100 năm qua. Các DNXH có thể lựa chọn đăng ký dưới hình thức CIC nhưng không bắt buộc. Hiện có khoảng 2.500 công ty CIC, đa số các DNXH còn lại ở Anh vẫn hoạt động dưới hình thức NGO. Đáng chú ý, Chính phủ Anh đặt DNXH trong một chiến lược tổng thể thúc đẩy sự phát triển và tham gia của khu vực Thứ ba, bao gồm cả các tổ chức NGO, thiện nguyện, cộng đồng và nhóm tình nguyện. Về thể chế, Chính phủ Anh thành lập bộ phận chuyên trách về DNXH (SEnU) thuộc Văn phòng khu vực Thứ ba, đặt dưới Văn phòng Nội các. Ở Mỹ, Chính phủ liên bang lại thành lập Văn phòng Sáng kiến xã hội và sự tham gia của công dân hoạt động như một tổ chức NPO, và cũng tạo lập một loại hình doanh nghiệp mới- Công ty lợi nhuận thấp (L3C) cho các DNXH. Ở châu Á, Chính phủ Hàn Quốc ban hành Luật Phát triển DNXH từ năm 2007 và thiết lập Ủy ban hỗ trợ DNXH trực thuộc Bộ Lao động để điều phối các chương trình khuyến khích, hỗ trợ DNXH. Mối quan tâm lớn nhất của Hàn Quốc đối với DNXH là hiệu quả tạo việc làm đặc biệt trong các thời kỳ khủng hoảng kinh tế. Chính phủ Thái Lan cũng thành lập Ủy ban khuyến khích DNXH thuộc Văn phòng Thủ tướng từ năm 2009, Văn phòng Thái về DNXH trực tiếp nghiên cứu, lập chính sách phát triển DNXH từ năm 2010. Một bản Chiến lược phát triển, Nghị định về DNXH đã được ban hành năm 2010-2011, và hiện tại một văn bản Luật đang được dự thảo. Chính phủ Singapore thành lập Phòng DNXH đặt trong Bộ Phát triển cộng đồng, Thanh niên và Thể thao từ năm 2006, đồng thời cũng nhấn mạnh vai trò của DNXH trong việc giúp Chính phủ tạo việc làm cho nhóm cộng đồng yếu thế. Trong khi đó, các DNXH của Việt Nam gặp rất nhiều khó khăn từ vấn đề nhận thức về DNXH còn hạn chế, chưa được công nhận chính thức từ phía nhà nước, thiếu một địa vị pháp lý rõ ràng, hạn chế về nguồn nhân lực, khả năng tiếp cận vốn, kỹ năng quản lý điều hành kinh doanh và gắn kết cộng đồng, cũng như một hệ thống các tổ chức trung gian, dịch vụ hỗ trợ có tính kết nối... Việt Nam tuy bước qua một ngưỡng phát triển mới, nhưng vẫn nằm trong nhóm nước đang phát triển, có thu nhập trung bình thấp. Đất nước vẫn còn nghèo, trong khi đó quá trình tăng trưởng kinh tế lại đặt ra rất nhiều vấn đề xã hội- môi trường mới nảy sinh. Ước tính có đến 24 triệu người (28% dân số) thuộc diện đối tượng cần hỗ trợ, bao gồm: hộ nghèo và cận nghèo, người khuyết tật, trẻ em có hòan cảnh đặc biệt, người mãn hạn tù, người bị nhiễm HIV/AIDS, người già neo đơn. Bên cạnh đó là hàng loạt các vấn đề khác như bạo lực xã hội, lối sống không lành mạnh, stress của dân đô thị, giáo dục và y tế đều ở tình trạng quá tải, bất hợp lý, thực phẩm an toàn, xử lý rác thải, ô nhiễm không khí, tiết kiệm năng lượng, bảo tồn văn hóa... Rõ ràng, đã đến lúc để Chính phủ cần coi các DNXH như những đối tác chia sẻ gánh nặng, giúp Chính phủ thực hiện các mục tiêu xã hội. Việc ban hành các văn bản pháp luật tạo lập khung khổ pháp lý, chính thức công nhận, và đề ra các chính sách cụ thể khuyến khích, hỗ trợ các DNXH, cũng như thể chế thực hiện các chính sách đó là vô cùng cần thiết. xii

PHẦN THỨ NHẤT: DOANH NGHIỆP XÃ HỘI LÀ GÌ? 1.1 KHÁI NIỆM DOANH NGHIỆP XÃ HỘI 1.1.1. Vài nét về quá trình hình thành, phát triển Doanh nghiệp xã hội trên thế giới Doanh nghiệp xã hội là một khái niệm rất mới ở Việt Nam, mặc dù ở thời điểm hiện tại trên cả nước đã có ít nhất gần 200 tổ chức1 được cho là đang hoạt động đúng theo mô hình Doanh nghiệp xã hội (DNXH)2 và một trong các DNXH điển hình và tiên phong được biết đến rộng rãi là Nhà hàng KOTO được thành lập ở Hà Nội từ năm 1999. Rõ ràng, nhiều tổ chức được thành lập và hoạt động mà không biết bản thân mình là một DNXH, do đó số lượng DNXH thực tế ở nước ta còn có thể lớn hơn rất nhiều con số trên. Cũng như vậy, thực tiễn sinh động của các DNXH luôn đi trước rất xa nhận thức về DNXH ngay cả trên phạm vi thế giới. Nước Anh là nơi DNXH ra đời sớm nhất và có phong trào DNXH phát triển nhất hiện nay Theo nghiên cứu của MacDonald M. & Howarth C. (2008), mô hình DNXH đầu tiên xuất hiện tại London vào năm 1665, khi Đại dịch (Great Plague) hoành hành đã khiến nhiều gia đình giàu có, vốn là các chủ xưởng công nghiệp và cơ sở thương mại rút khỏi thành phố, để lại tình trạng thất nghiệp tăng nhanh trong nhóm dân nghèo lao động. Trong bối cảnh đó, Thomas Firmin đã đứng ra thành lập một xí nghiệp sản xuất và sử dụng nguồn tài chính cá nhân cung cấp nguyên liệu cho nhà máy để tạo và duy trì việc làm cho 1.700 công nhân. Ngay từ khi thành lập, ông tuyên bố xí nghiệp không theo đuổi mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận và số lợi nhuận sẽ được chuyển cho các quỹ từ thiện. Đến cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19, số lượng không nhiều các DNXH ở Anh có thể được phân thành hai nhóm: (i)  Một số người giàu có thay đổi quan điểm của họ trong hoạt động từ thiện. Thay cho những khoản đóng góp vật chất dễ gây nên tâm lý ỷ lại, lười biếng và ‘nhàn cư vi bất thiện’ ở tầng lớp dân nghèo, họ chuyển sang các chương trình cung cấp việc làm để nhóm này học việc và có thể duy trì công việc cũng như thu nhập của mình, trở thành ‘những thành viên hữu ích của quốc gia’. Quỹ tín dụng vi mô (chủ yếu là cho vay công cụ sản xuất) đầu tiên của nước Anh được thành lập ở Bath. Trường dạy xe sợi, dệt vải và tạo việc làm cho những người mù nghèo khổ, mô hình DNXH đầu tiên trong lĩnh vực giáo dục, được mở ở Liverpool năm 1790. Trường giáo dưỡng, tái hòa nhập trẻ phạm tội của tư nhân, vốn trước đó được coi là một trong các chức năng của ngành cảnh sát, đã được Nhà nước công nhận và tài trợ. Hàng loạt sáng kiến xã hội khác như đào tạo nghề đi biển, nghề mộc cho trẻ em, sử dụng nguồn thu từ các hàng cà phê cũng được ghi nhận trong thời gian này. Đặc biệt, các dự án cung cấp nhà ở xã hội đầu tiên đã đi theo mô hình DNXH với mức lợi nhuận tối đa 5% được các nhà đầu tư chấp nhận. (ii)  uất hiện các mô hình cho phép người lao động có nhiều quyền hơn trong ký kết hợp đồng lao động và lần đầu X tiên họ có khả năng làm chủ kế hoạch kinh doanh cũng như phân phối lợi nhuận. Hợp tác xã (Co-op)3, hội ái hữu (Provident Society), làng nghề (Industrial Society) đã thực hiện phân phối lợi nhuận và cung cấp phúc lợi cho toàn bộ cộng đồng, cũng như trao quyền biểu quyết về quản lý tổ chức và kinh doanh cho tất cả thành viên. Ngoài ra, trên thực tế nhiều thư viện và bảo tàng ở châu Âu và Bắc Mỹ từ lâu đã có truyền thống thực hiện kinh doanh, bán hàng lưu niệm, đấu giá nhằm mục đích gây quỹ cho các lĩnh vực hoạt động chính của mình. Mặc dù không điển hình, nhưng đây cũng có thể được coi như những hoạt động mang tinh thần doanh nhân xã hội (DNhXH) xuất hiện từ rất sớm. Họ hướng đến kinh doanh như một công cụ để tăng cường tính bền vững của tổ chức, cũng như giải pháp xã hội mà dựa vào đó tổ chức được thành lập. 1 British Council- CSIP- Spark (2011), Báo cáo Kết quả khảo sát Doanh nghiệp xã hội Việt Nam 2011. 2 Thuật ngữ tiếng Anh của DNXH là Social Enterprise (SE), DNhXH là Social Enterpreneurs. 3 Các Hợp tác xã trong lĩnh vực nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, nhà ở cũng rất phát triển ở Đức, Thụy Điển, Pháp, Ý trong giai đoạn này. 1

Sang thế kỷ 20, hoạt động của các DNXH có phần giảm sút khi chủ thuyết kinh tế Keynes lên ngôi từ sau cuộc Đại suy thoái (1929-1933), cổ vũ cho vai trò can thiệp của Nhà nước đối với nền kinh tế; và cũng nhờ đó, một loạt mô hình Nhà nước phúc lợi đã ra đời ở Tây Âu và Bắc Mỹ sau Thế chiến II. Các DNXH chỉ thực sự phát triển mạnh để hình thành nên một phong trào rộng khắp có diện mạo như ngày nay kể từ khi Thủ tướng Anh Margaret Thatcher lên nắm quyền, năm 1979. Bà chủ trương thu hẹp lại vai trò của Nhà nước và cho rằng Nhà nước không nên trực tiếp tham gia cung cấp phúc lợi xã hội. Chúng ta có thể thấy, dịch vụ công và phúc lợi xã hội vốn luôn được thừa nhận rộng rãi như một trong các chức năng cơ bản của Nhà nước; tuy nhiên, hiện nay chính phủ của nhiều nước châu Âu và Bắc Mỹ đều thực hiện chức năng này thông qua các tổ chức dân sự và tư nhân bằng hình thức đấu thầu và thuê ngoài. Quan điểm của họ cho rằng bộ máy công quyền với điểm yếu cố hữu về tính quan liêu và tham nhũng không thể đạt hiệu quả cao bằng các tổ chức dân sự và tư nhân, vốn phát triển lên từ cơ sở cộng đồng. Hơn nữa, cùng với sự lớn mạnh của xã hội dân sự, những hạn chế của Nhà nước cho thấy vai trò duy nhất của Nhà nước là không đủ để giải quyết các vấn đề xã hội đang ngày càng gia tăng cả về số lượng và mức độ phức tạp. Nhà nước không những phải chia sẻ trách nhiệm cung cấp phúc lợi xã hội của mình, mà còn phải coi khu vực xã hội dân sự (còn được gọi với nghĩa hẹp hơn là Khu vực thứ ba để so sánh với khu vực công và tư nhân) như một đối tác then chốt trong việc giải quyết các vấn đề xã hội. Quy mô và vai trò của khu vực DNXH ở Anh hiện nay Nước Anh hiện giữ vị trí tiên phong về phong trào DNXH trên thế giới. Theo số liệu được trích dẫn rộng rãi, tính tới năm 2005, nước Anh có 55.000 DNXH, với tổng doanh thu đạt 27 tỷ bảng, đóng góp 8,4 tỷ bảng/ năm vào GDP, sử dụng 475.000 lao động và 300.000 tình nguyện viên, chiếm 5% tổng số lao động trong khu vực doanh nghiệp. Đa số các DNXH là các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ. Doanh thu trung bình của một DNXH đạt 285.000 bảng/ năm và tỷ trọng doanh thu từ hoạt động thương mại đạt 82% (phần còn lại từ các nguồn tài trợ và hoạt động gây quỹ). Theo số liệu mới nhất4, số lượng DNXH ở Anh ở thời điểm hiện tại đã lên tới 90.000, với tổng doanh thu đạt 70 tỷ bảng năm 2011. Năm 2002, Bộ Thương mại và công nghiệp Anh (DTI) công bố Chiến lược của chính phủ Anh đối với DNXH, trong đó lần đầu tiên đưa ra định nghĩa chính thức về DNXH. Năm 2005, một hình thức pháp lý mới dành riêng cho DNXH, với tên gọi Doanh nghiệp vì lợi ích cộng đồng (Community interest company- CIC) được ban hành. Đây là lần đầu tiên trong 100 năm trở lại đây, nước Anh có thêm một loại hình doanh nghiệp được bổ sung và luật hóa. Dĩ nhiên, DNXH vẫn có thể lựa chọn hoạt động và đăng ký dưới nhiều loại hình khác nhau như công ty TNHH, CP, tổ chức NGO, Quỹ, Hội... Năm 2010, Chính phủ Anh phát động chương trình Big Society, trong đó việc hỗ trợ sự phát triển các Hợp tác xã, Quỹ tương hỗ, Quỹ từ thiện, và DNXH được xếp vào một trong những ưu tiên chính sách hàng đầu. Phong trào DNXH lan rộng trên toàn thế giới Trong ba thập niên trở lại đây, phong trào DNXH đã phát triển mạnh ra khỏi biên giới các quốc gia và trở thành một vận động xã hội có quy mô và tầm ảnh hưởng toàn cầu. Hiện tại không có số liệu chính xác bao nhiêu DNXH đang hoạt động tại bao nhiêu quốc gia bởi mô hình khái quát về DNXH tuy đã được công nhận thức một cách rộng rãi, nhưng đi vào nội dung, tiêu chí cụ thể để định nghĩa, phân loại DNXH lại có nhiều quan điểm khác nhau, phụ thuộc vào trình độ phát triển, đặc điểm kinh tế-xã hội của từng nước, và thậm chí là mục tiêu chính sách của từng chính phủ. Mặc dù vậy, qua các tài liệu nghiên cứu, có thể nói DNXH đang hoạt động mạnh mẽ ở tất cả các khu vực trên thế giới từ Tây Âu, Bắc Mỹ, Úc đến Mỹ La-tinh, Trung Đông, châu Phi, Nam Á, Đông Nam Á. Không ít quốc gia đã ban hành văn bản pháp lý riêng về DNXH và tạo lập được các mạng lưới có tổ chức để tập hợp, chia sẻ và kết nối lên tới hàng nghìn DNXH ở phạm vi trong nước cũng như quốc tế. Có thể thấy việc phong trào DNXH được thúc đẩy lan rộng một cách nhanh chóng trên thế giới trong thời gian qua là nhờ một số tác nhân chủ chốt sau đây: -  ột là, xu hướng toàn cầu hóa diễn ra, tạo điều kiện cho các DNhXH kết nối, chia sẻ kiến thức, nguồn lực và M nhân rộng mô hình DNXH vượt quá giới hạn biên giới quốc gia. 4 Trình bày của TS. Gladius Kulothungan, University of East London, tại Hội thảo “Phát triển DNXH qua các trường ĐH Việt Nam- Thách thức và cơ hội’ ngày 9/4/2012, tại Trường ĐH KTQD, Hà Nội. 2

Hộp 1: Ashoka- Innovators for the Public Ashoka là một trong các tổ chức thúc đẩy DNXH có quy mô lớn nhất trên thế giới. Hoạt động dưới hình thức tổ chức phi chính phủ (NGO), Ashoka được sáng lập bởi Bill Drayton năm 1981, tại bang Virginia, Hoa Kỳ, với mục tiêu tìm kiếm và phát triển các DNhXH hàng đầu thông qua Quỹ đầu tư xã hội. Hiện tại, với 160 nhân viên và 25 chi nhánh, hoạt động của Ashoka trải rộng tới 73 nước trên khắp các châu lục. Số lượng DNhXH được tuyển chọn và hỗ trợ (còn gọi là Ashoka Fellows) đạt 2.145 người. Trên thực tế, Ashoka hướng trọng tâm các hoạt động của mình vào các nước đang phát triển, cụ thể Ấn Độ là nước có Ashoka Fellow sớm nhất và nhiều nhất (283), tiếp đến là Brazil (273), Mexico (145). Xuất phát điểm với ngân sách 50.000 USD, ngày nay Ashoka tài trợ hơn 32 triệu USD/năm cho các DNhXH. Nguồn: Tổng hợp từ Wikipedia và trang web của tổ chức -  ai là, các giá trị nhân văn được thức tỉnh mạnh mẽ. Đây là thời kỳ người ta nói đến xã hội hậu công nghiệp H và vai trò của xã hội dân sự. Hàng loạt cuộc vận động xã hội khác diễn ra như phong trào bảo vệ môi trường, Thương mại công bằng (Fair Trade), Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR), mục tiêu thiên niên kỷ, chỉ số phát triển con người. Hộp 2: Grameen Bank - một DNXH điển hình Năm 1974, Bangladesh hứng chịu một nạn đói tồi tệ. Giáo sư kinh tế Muhammad Yunus đã thực sự bị ấn tượng mạnh khi ông sử dụng một khoản tiền rất nhỏ- 27 USD cho 42 hộ dân vay- mà có thể giúp họ làm ra một số sản phẩm bán được, giúp họ tránh được nạn đói và vòng xoáy cho vay nặng lãi thời điểm bấy giờ. Năm 1976, ông thử nghiệm mô hình tín dụng vi mô cho các làng xung quanh trường Đại học Chittagong và đạt thành công rực rỡ. Năm 1979, dự án được Ngân hàng TW Bangladesh hỗ trợ và tiếp tục được mở rộng tại huyện Tangail, thủ đô Dhaka. Năm 1983, Ngân hàng Grameen chính thức được thành lập và mở rộng quy mô hoạt động trên toàn quốc. Ngoài sự hỗ trợ từ phía Chính phủ, ngân hàng còn nhận được nguồn tài trợ từ rất nhiều tổ chức và quỹ đầu tư xã hội quốc tế, như Ford Foundation, IFAD, SIDA, WB, OECF. Đáng chú ý, để gây quỹ Grameen Bank được phát hành tín phiếu quốc tế có sự bảo lãnh của Chính phủ Bangladesh. Tính tới tháng 10/2007, đã có 7,34 triệu người nghèo vay tiền từ Grameen Bank, 97% trong số họ là phụ nữ. Ở thời điểm này, ngân hàng có hơn 2.400 chi nhánh, sử dụng 24.700 nhân viên, hoạt động vươn tới 80.200 làng xã. Cho đến nay, tổng số tiền ngân hàng đã giải ngân lên tới 11,35 tỷ USD, với tỷ lệ trả nợ lên tới 96,6%. Grameen Bank trở thành mô hình tài chính vi mô hiệu quả, giúp người nghèo tiếp cận được vốn với lãi suất rất thấp mà không cần phải có tài sản thế chấp. Sự thành công của Grameen Bank đã được nhân rộng tại 40 nước trên thế giới. Năm 2006, GS. Yunus và Grameen Bank đã được trao giải thưởng Nobel hòa bình cho những nỗ lực, sáng kiến và thành quả xóa đói giảm nghèo của mình. Nguồn: Tổng hợp từ Wikipedia và trang web của tổ chức -  a là, sự xuất hiện của những nhà đầu tư xã hội (social impact investors) tìm kiếm tác động xã hội thay cho lợi B nhuận tài chính truyền thống. Họ tạo thành các mạng lưới liên quốc gia, tập hợp, chia sẻ và hỗ trợ các DNXH trên phạm vi tòan cầu. Điều này đặc biệt có lợi cho sự phát triển DNXH ở các nước đang phát triển, vốn có nhu cầu lớn về vốn và nâng cao năng lực. 3

Hộp 3: Skoll Foundation Là một Quỹ DNXH, thành lập năm 1999 bởi Jeff Skoll (cựu chủ tịch đầu tiên của Ebay), có trụ sở chính tại Thung lũng Silicon, Hoa Kỳ. Sứ mệnh hoạt động của Skoll Foundation là đem lại những thay đổi rộng lớn cho xã hội bằng cách đầu tư, kết nối và vinh danh các DNhXH và các sáng kiến xã hội nhằm giải quyết những vấn để bức xúc của thế giới. Skoll đầu tư cho các DNhXH thông qua ‘Giải thưởng hàng năm của Skoll cho tinh thần doanh nhân xã hội’. Skoll thiết lập cộng đồng online ‘Social Edge’ để kết nối DNhXH trên toàn thế giới và tổ chức Diễn đàn Skoll World Forum hàng năm về phong trào DNXH tại Oxford. Ngoài ra, Skoll còn thực hiện các bộ phim ngắn giới thiệu và vinh danh các DNhXH và trao 5 học bổng hàng năm cho các DNhXH để theo học chương trình MBA tại Trung tâm Skoll về DNXH. Cho tới năm 2009, đã có 59 DNXH nhận tài trợ của Skoll. Tổng số tiền tài trợ của Skoll lên tới 40 triệu USD/năm. Nguồn: Tổng hợp từ Wikipedia và trang web của tổ chức 1.1.2. Quan điểm khác nhau về khái niệm Doanh nghiệp xã hội Có thể thấy, hầu hết các DNXH thường được thành lập một cách khá tự phát (cần được hiểu theo nghĩa tích cực, sẽ được giải thích ở phần Đặc điểm), dựa vào sự sáng tạo của người sáng lập nhằm giải quyết một vấn đề xã hội cụ thể nhất định. Vì nhu cầu của một giải pháp xã hội, họ có thể biến đổi tổ chức theo hướng ‘lai’ giữa mô hình từ thiện hoặc phi lợi nhuận và hoạt động kinh doanh, mà không biết tổ chức đang hoạt động theo mô hình DNXH.  Đơn cử như trường hợp của KOTO, ông Jimmy Phạm đã cung cấp điều kiện ăn ở cho một số trẻ em đường phố ở TP. Hồ Chí Minh từ đầu những năm 1990. Tuy nhiên, xuất phát từ mong muốn tạo cho các em một sinh kế bền vững, như câu ngạn ngữ “đừng cho con cá, hãy cho cần câu”, ông thành lập công ty trong lĩnh vực nhà hàng để vừa đào tạo nghề cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt vừa có địa điểm để các em thực hành, cũng như có nguồn thu bổ sung các nguồn tài trợ hiện hữu cho các hoạt động dạy nghề (học viên nhận học bổng 100%). Cho đến sau năm 2008, khi một số tổ chức trung gian phát triển DNXH như CSIP và Spark ra đời, khái niệm DNXH mới chính thức được giới thiệu vào Việt Nam một cách rộng rãi. Số lượng các DNXH được thành lập dưới hình thức ‘vườn ươm’ hoặc giải thưởng giành cho sáng kiến xã hội hiện vẫn không phải là nhiều và ở quy mô nhỏ hơn rất nhiều so với các DNXH xuất phát từ nền tảng tự phát như KOTO hay Grameen Bank. Đây là chính một trong những điểm đặc thù quan trọng của DNXH, tạo cho mô hình tính năng động, linh hoạt rất cao, và cũng làm cho quan điểm về khái niệm DNXH rất đa dạng. Ngay cả tại các diễn đàn quốc tế, cuộc tranh luận về khái niệm DNXH vẫn còn đang tiếp diễn. Định nghĩa của Chính phủ Anh và OECD Trong Chiến lược phát triển DNXH năm 2002, Chính phủ Anh định nghĩa:  “DNXH là một mô hình kinh doanh được thành lập nhằm thực hiện các mục tiêu xã hội, và sử dụng lợi nhuận để tái đầu tư cho mục tiêu đó hoặc cho cộng đồng, thay vì tối đa hóa lợi nhuận cho cổ đông hoặc chủ sở hữu”. Cách định nghĩa này rất toàn diện, bám sát những đặc điểm cơ bản của DNXH. Một là, kinh doanh (business) cần được hiểu như một mô hình, phương án, giải pháp có và thông qua hoạt động kinh doanh hơn là ràng buộc DNXH vào hình thức công ty xơ cứng, vốn suy cho cùng cũng chỉ là công cụ tổ chức. Hai là, mục tiêu xã hội được đặt ra như một sứ mệnh cơ bản và trước tiên (primarily) của việc thành lập tổ chức đó. DNXH phải là tổ chức được lập ra vì mục tiêu xã hội. Ba là, về nguyên tắc (principally) lợi nhuận được tái phân phối lại cho tổ chức hoặc cộng đồng, không phải cho cá nhân. Tổ chức OECD định nghĩa:  “DNXH là những tổ chức hoạt động dưới nhiều hình thức pháp lý khác nhau vận dụng tinh thần doanh nhân nhằm theo đuổi cùng lúc cả hai mục tiêu xã hội và kinh tế. DNXH thường cung cấp các dịch vụ xã hội và việc làm cho các nhóm yếu thế ở cả thành thị và nông thôn. Ngòai ra, DNXH còn cung cấp các dịch vụ cộng đồng, trên các lĩnh vực giáo dục, văn hóa, môi trường.” 4

Cách hiểu theo nghĩa rộng Trong những cách hiểu đa dạng về DNXH, khái niệm rộng nhất xem “DNXH là một mô hình kinh doanh, đem lại lợi nhuận, bề ngòai như các doanh nghiệp truyền thống khác, chỉ yêu cầu một điều kiện duy nhất là đặt sứ mệnh xã hội ở vị trí trung tâm, trong khi mục tiêu lợi nhuận đóng vai trò hỗ trợ.” Một cách định nghĩa khác theo nghĩa rộng cũng cho rằng “DNXH hoạt động như mọi doanh nghiệp nhưng việc quản lý và sử dụng lợi nhuận đều hướng vào các mục tiêu xã hội và môi trường.” Xem xét kỹ, chúng ta dễ nhận thấy một số điểm yếu trong những khái niệm này như sau: Một là, DNXH bị đơn giản hóa và gần như đánh đồng với các doanh nghiệp truyền thống. Chỉ nhìn bề ngòai thì đúng là DNXH cũng có hoạt động kinh doanh, sổ sách kế toán, hệ thống cửa hàng, kho bãi, nhân viên kinh doanh như các doanh nghiệp truyền thống. Nhưng đặc trưng của DNXH phải nêu bật được mục tiêu xã hội là sứ mệnh thành lập và hoạt động của DNXH. Hai là, theo các cách hiểu trên, DNXH rất dễ bị hòa trộn với một doanh nghiệp truyền thống có họat động CSR tốt. Để xây dựng hình ảnh tốt đẹp và thân thiện với khách hàng, nhiều công ty sẵn sàng tuyên bố các sứ mệnh xã hội của mình, một cách hào phóng. Trên thực tế, có không ít doanh nhân truyền thống thành lập doanh nghiệp từ những lý tưởng tốt đẹp cho xã hội. Tuy nhiên, câu hỏi là liệu mục tiêu xã hội có phải là lý do căn bản cho sự tồn tại và hoạt động của tổ chức không mới là dấu hiệu phân biệt hai loại hình này. Ở đây, các khái niệm đều không đề cập đến nội dung phân phối lợi nhuận. Như vậy, rõ ràng không có đủ bằng chứng và khả năng thuyết phục để phân loại rõ mức độ cam kết ‘vì xã hội’ hay ‘vì lợi nhuận’ của một tổ chức. Cách hiểu theo nghĩa hẹp Ngược lại, cũng có một số cách định nghĩa rất ‘hẹp’ về DNXH. Một số ý kiến yêu cầu DNXH phải ‘đăng ký dưới hình thức công ty, cạnh tranh bình đẳng với các doanh nghiệp khác. Nếu các DNXH được Nhà nước hỗ trợ hoặc ưu đãi thì chỉ được nhận các chính sách đó trong một số lĩnh vực nhất định và trên cơ sở các hiệu quả xã hội trong lĩnh vực đó mà thôi.’ Ngoài ra, DNXH không nên có gì đặc biệt hơn các doanh nghiệp khác, bởi sẽ dẫn đến sự đối xử không công bằng. Tiêu cực thậm chí có thể nảy sinh bởi doanh nghiệp nào cũng muốn được ưu đãi nên sẽ chuyển sang DNXH để hưởng lợi. Một số ý kiến còn đi xa hơn, thậm chí phản đối DNXH, cho rằng doanh nghiệp nào cũng có ích cho xã hội (như cung cấp hàng hóa, dịch vụ, tạo việc làm) chẳng qua từ trước đến nay lĩnh vực CSR bị bỏ ngỏ, nên hình ảnh các công ty trở nên tiêu cực. ‘Nếu CSR được làm tốt, thì doanh nghiệp nào cũng là DNXH’. Ở một thái cực khác, có ý kiến đòi hỏi ‘DNXH phải được sở hữu ít nhất một phần bởi một tổ chức phi lợi nhuận.’ Không thể phủ nhận, những ý kiến trên đều có một số ý nghĩa quan trọng, đặc biệt cho việc chính sách và thể chế hóa DNXH, cũng như củng cố thêm cách hiểu toàn diện về DNXH. Tuy nhiên, những khái niệm này dường như chưa hiểu thấu đáo DNXH ở chỗ: Một là, theo nhận thức phổ biến hiện nay DNXH là một mô hình tổ chức, một loại hình doanh nghiệp đặc thù thiên về khái niệm (concept) nhiều hơn về địa vị pháp lý (legal status). Nếu bám sát vào yêu cầu phải đăng ký dưới hình thức công ty sẽ khiến chúng ta bỏ lỡ rất nhiều mô hình hoạt động từ lâu đã như một công ty (cạnh tranh bình đẳng) nhưng không nhất thiết đăng ký dưới hình thức công ty. Một số tổ chức phi chính phủ (NGOs) khẳng định họ rất muốn chuyển sang hình thức công ty, nhưng chưa được bởi khung khổ pháp lý chưa hòan thiện, nhận thức về DNXH ở các cơ quan nhà nước và địa phương hầu như không có, và cả việc họ sợ mất các ưu đãi hiện có. Trên thực tế, rất nhiều DNXH xây dựng cho mình cả hai nhánh tổ chức riêng biệt: một NGO thực hiện các mục tiêu xã hội và một công ty kinh doanh tạo thu nhập chuyển về NGO. Ý kiến thứ hai cũng không thể chính xác, bởi một doanh nghiệp truyền thống dù làm CSR tới mức độ nào cũng không phải là DNXH. Bởi hai mô hình này khác nhau từ bản chất, và từ cách tiếp cận ngay từ khi thành lập. Quan điểm đánh đồng hai loại hình này, sẽ khiến xã hội bỏ lỡ một mô hình khơi dậy và phát triển các sáng kiến xã hội như DNXH. Tương tự, ý kiến thứ ba cũng không thật cần thiết, và dễ làm mất đi tính năng động, sáng tạo và linh họat của DNXH. Hơn nữa, một trong những thế mạnh của DNXH là khắc phục được điểm yếu của tổ chức NGO về tính bền vững; do đó, việc gắn chặt cơ cấu tổ chức của DNXH với NGO sẽ làm mất đi khả năng thay thế của DNXH đối với NGO. 5

Một số cách định nghĩa khác Tổ chức hỗ trợ sáng kiến vì cộng đồng - CSIP của Việt Nam đưa ra quan điểm:  ‘DNXH là một khái niệm dùng để chỉ hoạt động của các doanh nhân xã hội dưới nhiều hình thức khác nhau tùy thuộc vào mục đích và điều kiện hoạt động cụ thể. DNXH lấy lợi ích xã hội làm mục tiêu chủ đạo, được dẫn dắt bởi tinh thần doanh nhân nhằm đạt được cả mục tiêu xã hội/ môi trường và mục tiêu kinh tế’. Có thể nói khái niệm của CSIP về DNXH là rất rộng, tạo điều kiện thuận lợi cho tổ chức này tuyển chọn, ươm tạo và phát triển phong trào DNXH vốn còn rất non trẻ ở Việt Nam. Trước hết, CSIP gắn DNXH với doanh nhân xã hội (DNhXH) để nhấn mạnh vai trò của người sáng lập tổ chức là những người kết hợp hài hòa được sáng kiến xã hội và tinh thần doanh nhân. Thứ hai, DNXH có thể đang hoặc sẽ hoạt động dưới nhiều hình thức tổ chức và địa vị pháp lý khác nhau, vốn phù hợp với thực trạng phong phú của khu vực xã hội dân sự ở Việt Nam, trong đó nổi bật là vai trò đổi mới của các NGOs; đồng thời mở ra khả năng chuyển đổi thành DNXH từ các mô hình tổ chức khác như Quỹ tín dụng vi mô, Quỹ từ thiện, Hợp tác xã thậm chí có thể bao gồm các một số loại hình từ Tổ chức xã hội, Tổ chức sự nghiệp, Doanh nghiệp dịch vụ công ích của khu vực nhà nước. Thứ ba, các tiêu chí chủ đạo để xác định DXNH trong khái niệm của CSIP dường như tiếp thu trường phái định nghĩa của OECD khi yêu cầu DNXH phải theo đuổi đồng thời cả hai mục tiêu xã hội (chủ đạo) và kinh tế - “doing business and doing good together”. Tương tự như OECD, vấn đề phân phối lợi nhuận không được đề cập rõ ràng trong định nghĩa của CSIP. Một số tổ chức có những khái niệm tuy chưa toàn diện nhưng đã làm nổi bật bản chất của DNXH. Mạng Wikipedia định nghĩa:  “DNXH là một tổ chức áp dụng các chiến lược kinh doanh nhằm đạt được các mục tiêu từ thiện. DNXH có thể là một tổ chức vì-lợi nhuận hoặc phi-lợi nhuận.” Ông Bambang Ismawan- người sáng lập một trong các tổ chức tín dụng vi mô lớn nhất của Indonesia- Quỹ Bina Swadaya (từ năm 1967) cho rằng:  “DNXH là việc đạt được sự phát triển/ mục tiêu xã hội (social development) bằng cách sử dụng giải pháp kinh doanh (entrepreneurship solution).” Rõ ràng, cả hai định nghĩa trên đều nhấn mạnh mối quan hệ ‘phương tiện- cứu cánh’ giữa chiến lược/ giải pháp kinh doanh và mục tiêu/ giải pháp xã hội trong mô hình DNXH. Nói cách khác, việc vận dụng giải pháp kinh doanh như một công cụ để đưa đến một giải pháp xã hội cụ thể chính là bản chất của DNXH. 1.1.3. Đặc điểm cơ bản của Doanh nghiệp xã hội Như được đề cập ở trên, cách định nghĩa về DNXH rất phong phú, tùy thuộc trình độ phát triển của mỗi nước và khu vực, cũng như đặc thù và ưu tiên của từng tổ chức. Tuy nhiên, có thể tổng hợp một số đặc điểm cơ bản của DNXH được thừa nhận rộng rãi như sau: (i) Phải có hoạt động kinh doanh DNXH không thể không có các hoạt động kinh doanh. Chính hoạt động kinh doanh là nét đặc thù cũng như thế mạnh của DNXH so với các tổ chức phi chính phủ, phi lợi nhuận, các quỹ từ thiện chỉ đơn thuần nhận tài trợ và thực hiện các chương trình xã hội. Do đó, giải pháp kinh doanh là một nửa không thể thiếu của mô hình DNXH. Hơn thế nữa, DNXH phải cạnh tranh bình đẳng, công bằng với các doanh nghiệp truyền thống trong cùng lĩnh vực. Khác với các Quỹ từ thiện có thể kêu gọi lòng hảo tâm để nhà tài trợ đóng góp hoặc mua sản phẩm gây quỹ cho tổ chức. Đơn cử như tổ chức Oxfam thường có các cửa hàng từ thiện bán sản phẩm đã qua sử dụng cho người thiện nguyện vừa mua hàng vừa đóng góp gây quỹ. Đây có thể coi là một nhánh phần nào mang tinh thần doanh nhân xã hội nằm trong hệ thống Oxfam. Tuy nhiên, Oxfam vẫn là một tổ chức NGO, mà không phải là một DNXH, bởi hoạt động nền tảng của tổ chức vẫn đặt trên triết lý thiện nguyện (kể cả hoạt động nói trên) và dựa vào nguồn tài trợ từ thiện là chủ yếu. 6

Nói đúng hơn, DNXH phải vượt lên trên các Quỹ từ thiện truyền thống. Họ phải là người cung cấp các sản phẩm hàng hóa và dịch vụ với chất lượng tốt và ở mức giá cạnh tranh so với thị trường. Đây là cái khó của các DNXH, và chính điều đó lý giải tại sao DNXH luôn gắn chặt với các sáng kiến xã hội, bởi giải pháp kinh doanh của DNXH phải có tính ‘sáng kiến xã hội’ (social innovation) mới có thể đem đến mục tiêu xã hội dưới hình thức kinh doanh. Hình 1: Tính ‘lai’ đặc trưng của DNXH Hoạt động Kinh doanh Doanh nghiệp Xã hội Mục tiêu Xã hội Nguồn: CIEM Việc cạnh tranh bình đẳng và công bằng, tuy là một thử thách lớn, nhưng lại đem lại cho DNXH vị thế độc lập và tự chủ trong tổ chức và hoạt động của mình. Đây là điều mà các NGO và Quỹ từ thiện không thể có. Doanh thu từ hoạt động kinh doanh có thể không bù đắp tất cả chi phí cho mục tiêu xã hội, nhưng ít nhất việc bù đắp một phần, thường là từ 50-70% nguồn vốn (phần còn lại các DNXH vẫn có thể dựa vào nguồn tài trợ), sẽ giúp DNXH độc lập hơn trong quan hệ với các nhà tài trợ để theo đuổi sứ mệnh xã hội của riêng mình và quan trọng hơn là tạo điều kiện để DNXH mở rộng được quy mô các hoạt động xã hội của họ (như tăng số lượng học viên, phạm vi làng xã tham gia). Sự độc lập và tự chủ gắn chặt với tính bền vững của giải pháp kinh doanh cũng như DNXH. Trong khi đó, tính bền vững lại là thế mạnh của DNXH. Do vậy, việc tìm được một chiến lược kinh doanh tốt, có lợi nhuận, bền vững là một yêu cầu thiết yếu của DNXH. Thực tế cho thấy, không ít DNXH không thể phát triển thị phần trong một môi trường cạnh tranh và có nguy cơ phải quay trở lại mô hình NGO để nhận tài trợ. Tuy nhiên, cũng có rất nhiều DNXH hiện đang có sản phẩm cạnh tranh sòng phẳng với các doanh nghiệp truyền thống. Ví dụ như Nhà hàng KOTO có chất lượng tốt cả về đồ ăn và phục vụ, được giới thiệu trên Lonely Planet, Time-Out; sản phẩm của Mai Handicrafts và Mekong Quilts đều được thiết kế rất độc đáo và bán chạy với giá cao. (ii) Đặt mục tiêu xã hội lên hàng đầu DNXH phải lấy mục tiêu xã hội làm sứ mệnh hoạt động tối thượng ngay từ khi thành lập, và điều này phải được tuyên bố một cách công khai, rõ ràng, minh bạch. Nói cách khác, mỗi DNXH được lập ra vì mục tiêu xã hội cụ thể của mình. Sẽ có rất nhiều ý kiến cho rằng, doanh nghiệp truyền thống cũng có những hiệu quả xã hội tích cực. Trừ một số doanh nghiệp trong các lĩnh vực như sản xuất thuốc lá, rượu, kinh doanh vũ trường, sòng bài (một số nước coi đây là ngành kinh doanh ‘tội ác’ và đánh thuế Sin Tax), đa số doanh nghiệp còn lại đều làm ra sản phẩm phụ

Add a comment

Related presentations

Canvas Prints at Affordable Prices make you smile.Visit http://www.shopcanvasprint...

30 Días en Bici en Gijón organiza un recorrido por los comercios históricos de la ...

Con el fin de conocer mejor el rol que juega internet en el proceso de compra en E...

With three established projects across the country and seven more in the pipeline,...

Retailing is not a rocket science, neither it's walk-in-the-park. In this presenta...

What is research??

What is research??

April 2, 2014

Explanatory definitions of research in depth...

Related pages

TRUNG TÂM SÁNG TẠO KHÍ HẬU VIỆT NAM - songxanh.vn

Hãy cùng tiên phong với SốngXanh.vn, mạng xã hội đầu tiên và . duy nhất tại Việt Nam cổ vũ cho lối sống xanh tiến bộ, ...
Read more