Тоон электроник /монгол/

57 %
43 %
Information about Тоон электроник /монгол/
Education
bit

Published on September 24, 2014

Author: batnyammaidarjav

Source: slideshare.net

Description

Тоон электроник

5.1.1. 2-тын тооллын систем Бидний өдөр тутмын хэрэглээнд ашигладаг 10-тын тооллын систем нь 0-оос 9 хүртлэх тоог ашигладаг. Тэгвэл компьютерт ердөө л 0 ба 1 гэсэн тоог ашигласан 2-тын тооллын системийг (binary) ашиглана. Хоёртын тооллын системд 1 тэмдэгтийг нэг бит (bit) гэж нэрлэнэ. 1 bit = 1 binary digit 4 bit = 1 nibble 8 bit = 1 byte 2 byte = 1 word 2 word = 1 double word 2 double word = 1 quad word (word-ийн хэмжээ нь процессорын төрлөөс хамааран 2 byte ба 4 byte урттай байна) 2-тын тооллын систем дэх N битийн урттай үг нь 0-оос 2N-1 хүртэл ялгаатай 2N утга авна. Жишээ нь: 1 бит урттай үг нь 0-оос 1 хүртэл 0 ба 1 гэсэн 2 ялгаатай утгыг авна. Үүнтэй адилаар: 2 бит – 0-оос 3 хүртэл 00 01 10 11 гэсэн 4 утга 3 бит – 0-оос 7 хүртэл 000 001 010 011 100 101 110 111 гэсэн 8 утга 4 бит – 0-оос 15 хүртэл 0000 0001 0010 ... 1111 гэсэн 16 утга 5 бит – 0-оос 31 хүртэл 00000 00001 ... 11111 гэсэн 32 утга 6 бит – 0-оос 63 хүртэл 000000 000001 ... 111111 гэсэн 64 утга 7 бит – 0-оос 127 хүртэл 0000000 0000001 ... 1111111 гэсэн 128 утга 8 бит – 0-оос 255 хүртэл 00000000 00000001 ... 11111111 гэсэн 256 утга г.м 2-тын тооллын систем (binary)-ээс гадна 0-ээс 7 хүртэл тоог ашигласан 8-тын тооллын систем (octal), 0-ээс 9 хүртлэх тоо, A, B, C, D, E, F үсгүүдийг ашигласан 16-тын тооллын систем (hexadecimal), BCD тооллын системүүдийг өргөн ашигладаг. Доорх хүснэгтэнд өргөн хэрэглэгддэг дээрх тооллын системүүдийг хооронд нь харьцуулж үзэв. decimal binary BCD octal hexadecimal 0 0 0000 0 0 1 1 0001 1 1 2 10 0010 2 2 3 11 0011 3 3 4 100 0100 4 4 5 101 0101 5 5 6 110 0110 6 6 7 111 0111 7 7 8 1000 1000 10 8 9 1001 1001 11 9 10 1010 0001 0000 12 A 11 1011 0001 0001 13 B 12 1100 0001 0010 14 C 13 1101 0001 0011 15 D 14 1110 0001 0100 16 E 15 1111 0001 0101 17 F 16 10000 0001 0110 20 10 17 10001 0001 0111 21 11 18 10010 0001 1000 22 12 99 110011 1001 1001 143 63 Иймээс бусад тооллын системүүдээс бидний хэрэглэж заншсан 10-тын тооллын систем рүү болон 10-тын тооллын системээс бусад тооллын систем рүү хэрхэн хөврүүлэхийг авч үзье. 2-тын тооллын системээс 10-тын тооллын систем уруу хөврүүлэх: 11001101b=1x27+1x26+0x25+0x24+1x23+1x22+0x21+1x20=128+64+0+0+8+4+0+1=205 1101.101b=1x23+1x22+0x21+1x20+1x2-1+0x2-2+1x2-3=8+4+0+1+0.5+0+0.125=13.625 101.011b=1x22+0x21+1x20+0x2-1+1x2-2+1x2-3=4+0+1+0+0.25+0.125=5.375 8-тын тооллын системээс 10-тын тооллын систем уруу хөврүүлэх: 572.6o=5x82+7x81+2x80+6x8-1=320+56+2+0.75=378.75 245.37o=2x82+4x81+5x80+3x8-1+7x8-2=165.484357 hexadecimal тооллын системээс 10-тын тооллын систем уруу хөврүүлэх: 2A.8h=2x161+10x160+8x16-1=32+10+0.5=42.5 30F.A9h=3x162+0x161+15x160+10x16-1+9x16-2=783.66015625 10-тын тооллын системээс 2-тын тооллын систем уруу хөврүүлэх: 29/2=14 үлдэгдэл 1 14/2=7 үлдэгдэл 0 7/2=3 үлдэгдэл 1 3/2=1 үлдэгдэл 1 1/2=0 үлдэгдэл 1 29=11101b 0.3125*2=0.625 бүхэл хэсэг нь 0 0.625*2=1.25 бүхэл хэсэг нь 1 0.25*2=0.5 бүхэл хэсэг нь 0 0.5*2=1 бүхэл хэсэг нь 1 173

.3125=.0101b 5.1.2. 2-тын тооллын систем дэх арифметик үйлдлүүд Нэмэх үйлдэл 11011 дээр 10011-ийг нэмье. Нэмэх үйлдлийн үед орон шилжихийг carry out, өмнөх үйлдлээс шилжиж ирсэн оронг cаrry in гэж тэмдэглэвэл нэмэх үйлдлийг дараах байдлаар илэрхийлж болно. /зураг 5.1/ зураг 5.1. Иймээс 2-тын тооллын системд нэмэх үйлдлийг гүйцэтгэхдээ дараах дүрмийг баримтлана. Энд carry in нь өмнөх үйлдлээс шилжиж ирсэн оронг, carry out нь нэмэх үйлдлийн үед орон шилжихийг тус тус илэрхийлнэ. /зураг 5.2/ зураг 5.2. Хасах үйлдэл 11001-ээс 10011-ийг хасья. Хасах үйлдлийн үед орон шилжихийг carry in, өмнөх оронгоос зээлэхийг borrow гэвэл хасах үйлдлийг дараах байдлаар тэмдэглэж болно. /зураг 5.3/ зураг 5.3. Иймээс 2-тын тооллын системд хасах үйлдлийг гүйцэтгэхдээ дараах дүрмийг баримтлана. /зураг 5.4/ зураг 5.4. Үржүүлэх үйлдэл 11001-ийг 10101-ээр үржүүлье. /зураг 5.5/ зураг 5.5. 2-тын тооллын системд тоог үржүүлэх нь 10-тын тооллын системтэй адилхан бөгөөд үржүүлэхдээ дараах дүрмийг баримтлана. /зураг 5.6/ зураг 5.6. 174

5.1.3. Эерэг ба сөрөг тоо 2-тын тооллын системд 4 битийн урттай үг нь 0-оос 15 хүртэл 0000 0001 ... 1111 гэсэн утга авна. Тэгвэл 2-тын тооллын системд сөрөг тоог хэрхэн тэмдэглэдгийг үзье. 2-тын тооллын системд сөрөг тоог илэрхийлэх 3 арга байдаг. Sing and magnitude Энэ арга нь 2-тын тооллын систем дэх тоог sign ба magnitude гэж хуваана. /зураг 5.7/ зураг 5.7. sing нь 0 бол тухайн тоо нэмэх тоо, 1 бол сөрөг тоо гэж үзнэ. Жишээ нь 8 битийн урттай үг нь 01111111 (+127)-гоос 11111111 (-127) хүртэл утга авна. Энэ аргаар хувиргалт хийвэл 00000000 = +0 ба 10000000 = -0 гэсэн 2 тэг байна. Энэ аргаар тоог сөрөг тоон уруу нь шилжүүлэхдээ sing битийг нь урвуугаар нь солих хэрэгтэй. Жишээ нь: 00100001b = +33 10100001b = -33 00000101b = +5 10000101b = -5 1st complement Энэ аргаар сөрөг тоог тогтоохдоо түүний бүх оронг урвуугаар нь солино. Жишээ нь: 00100001b = +33 11011110b = -33 00000101b = +5 11111010b = -5 1st complement-ээр 8 битийн урттай үг нь 01111111 (+127)-гоос 10000000 (-127) хүртэл утга авна. Энэ аргаар хувиргалт хийвэл 00000000 = +0 ба 11111111 = -0 гэсэн 2 тэг байна. 2st complement Энэ аргаар сөрөг тоог тогтоохдоо түүний бүх оронг урвуугаар нь сольж, гарсан үр дүн дээр 1- ийг нэмнэ. Жишээ нь: 00100001b = +33 11011111b = -33 00000101b = +5 11111011b = -5 2st complement-ээр 8 битийн урттай үг нь 01111111 (+127)-гоос 10000000 (-128) хүртэл утга авна. Энэ аргаар хувиргалт хийвэл 00000000 = 0 гэсэн ганц тэг байна. Ингээд дээрх 3 аргыг хооронд нь харьцуулж үзье. decimal binary sign magnitude 1st complement 2st complement 15 1111 - - - 14 1110 - - - 13 1101 - - - 12 1100 - - - 11 1011 - - - 10 1010 - - - 9 1001 - - - 8 1000 - - - 7 0111 0111 0111 0111 6 0110 0110 0110 0110 5 0101 0101 0101 0101 4 0100 0100 0100 0100 3 0011 0011 0011 0011 2 0010 0010 0010 0010 1 0001 0001 0001 0001 +0 0000 0000 0000 0000 -0 - 1000 1111 - -1 - 1001 1110 1111 -2 - 1010 1101 1110 -3 - 1011 1100 1101 -4 - 1100 1011 1100 -5 - 1101 1010 1011 -6 - 1110 1001 1010 -7 - 1111 1000 1001 -8 - - - 1000 175

2 өөр урттай үгийг хооронд шилжүүлэхдээ дараах байдлаар шилжүүлнэ. Жишээлбэл 8 битийн урттай үгийг 16 битийн урттай үг рүү шилжүүлье: +18 = 00010010 (8 bit) +18 = 0000000000010010 (16 bit) -18 = 10010010 (8 bit) – 2st complement -18 = 1111111100010010 (16 bit) - 2st complement 5.1.4. 2st complement архиметикийн үйлдлүүд 2st complement нэмэх үйлдэл 2st complement-ийн нэсэх үйлдэл нь 2-тын тооллын системийнхээ үнсэндээ адилхан. Харин 4 битийн урттай хоёр тоог хооронд нь нэмэхэд хариу нь мөн 4 битийн урттай байх ёстой. Хэрэв орон хэтэрвэл тэр хэтэрсэн оронг extra bit гэж нэрлэх бөгөөд түүнийг тооцохгүй. Жишээ нь зураг 5.8-ийн 2, 4, 6-р нийлбэрүүдийн хувьд extra bit үүсэх бөгөөд түүнийг тооцохгүй гээсэн байна. зураг 5.8. Overflow нь нэмэх үед гарсан үр дүн нь үгийн уртаас хэтэрсэн эсэхийг тогтооно. Жишээлбэл 4 битийн 2 тоог хооронд нь нэмж байх үед нийлбэр нь нэмэх тоо бол 7-гоос хэтрэхгүй, хасах тоо бол 8-аас хэтрэхгүй байх ёстой. Хэрэв хэтэрвэл үгийн уртаас хэтрэх тул ийм үр дүнг тооцохгүй. Иймээс нэмэх үед нийлбэр нь үгийн уртаас хэтэрч байвал түүнийг overflow гэх бөгөөд ийм үр дүнг тооцохгүй. Overflow-г таних амархан. Үүний тул тулд хэрэв нэмж байгаа хоёр тоо хоёул нэмэх, эсвэл хасах үед гарах үр дүнгийн тэмдэг эсрэгээрээ солигдсон бол түүнийг overflow гэж үзнэ. Жишээлбэл дээрх нийлбэрүүдийн сүүлийн 2 нь overflow болсон байна. 2st complement хасах үйлдэл 2st complement-ийн 2 тоог хасахдаа хасагдаж байгаа тоог сөрөг тоонд шилжүүлээд дараа нь хоёр тоог хооронд нь нэмнэ. Зураг 5.9-д үзүүлсэн жишээнүүдийн хувьд 2, 4, 6-р үйлдлүүдэд extra bit-үүд үүссэн бөгөөд 5, 6-д нь overflow буюу орон хэтэрсэн байна. зураг 5.9. 5.1.5. Floating Point Number Олон оронтой тоон дээр математик үйлдлийг хийх зорилгоор Floating Point Number-ийг ашиглана. Өөрөөр хэлбэл 23*1021, -0.0017*1021 зэрэг тоонууд дээр үйлдэл хийх зорилгоор Floating Point Number-ийг ашиглана. Floating Point Number-ийг sing bit, mantissa bits, exponent bits гэж гурав хэсэгт хуваана. /зураг 5.10/ Жишээ нь +23*1021-ийг Floating Point Number хэлбэрт оруулбал +0.23*1023. Энд + тэмдгийг sign, таслалаас хойших орон 23-ийг mantissa, аравын зэрэгт 23-ийг exponent гэнэ. Иймээс тоог Floating Point Number-т оруулахын тулд эхлээд нормаль хэлбэрт шилжүүлэх хэрэгтэй. зураг 5.10. 176

Эндээс үзвэл sign bit нь тухайн тоог нэмэх хасах болохыг, mantissa нь үржвэрийн таслалаас хойших оронг, exponent нь зэргийг тус тус илэрхийлнэ. Энд sign bit = 1 бол нэмэх, sign bit = 0 бол хасах гэнэ. Жишээ нь –6.5 ба +0.1875-ийг Floating Point Number хэлбэрт оруулья. /зураг 5.11/ зураг 5.11. 5.1.6. Floating Point архиметик Floating Point тоонуудын хувьд үржүүлэх ба нэмэх үйлдлүүдийг хэрхэн гүйцэтгэхийг үзье. Floating Point тоонуудыг хооронд нь үржүүлэхдээ дараах дүрмийг баримтлана. ƒ Mantissa-уудыг нь үржүүл ƒ Exponent-үүдийг нь нэм ƒ Нормаль хэлбэрт шилжүүл Жишээ нь: 0.12*102*0.2*1030=(0.12*0.2)*102+30=0.024*1032=0.24*1031 Floating Point тоонуудыг хооронд нь нэмэхдээ дараах дүрмийг баримтлана. ƒ Exponent-үүдийг нь адилхан болго ƒ Mantissa-уудыг хооронд нь нэм ƒ Нормаль хэлбэрт шилжүүл Жишээ нь: 0.12*103+0.2*102=0.12*103+0.02*103=(0.12+0.02)*103=0.14*103 5.1.7. BCD тооллын систем Binary Coded Decimal (BCD) систем нь 10-тын ба 2-тын тооллын системүүдийг хооронд нь холбож өгөх зориулалттай хялбаршуулсан систем. Энэ системээр 10-тын системийн тоо болгонг 4 бит хэлбэрээр илэрхийлж болно. Жишээ нь: 0 – 0000 1 – 0001 2 – 0010 3 – 0011 4 – 0100 5 – 0101 6 – 0110 7 – 0111 8 – 1000 9 – 1001 гэж илэрхийлж болно. Үүнийг ашиглан 10-тын ба 2-тын тооллын системүүдийг хялбар аргаар хооронд нь шилжүүлж болно. Жишээ нь: 234=0010 0011 0100 7093=0111 0000 1001 0011 1000 0110=86 BCD ба 2-тын тооллын системүүд нь хоорондоо адилгүй. Жишээ нь: 234=11101010b 234=0010 0011 0100 – BCD BCD тооллын системээс 16-тын (hexadecimal) тооллын систем уруу хөврүүлэх: 0001 0111=23 0001 0111 1 7 0001 0111=17h 0110 0001 1000 0011=24963 0110 0001 1000 0011 6 1 8 3 0110 0001 1000 0011=6183h 0101 1101 1001 1011 1000=5D9B8h Энэ санааг мөн 8-тын тооллын системд (octal) ашиглаж болно. Ингэхдээ харин 3 битээр нь блоклоно. Жишээ нь: 010 111 001.101 110=2731.56o 177

5.1.8. ASCII (American Standard Code for Information Interchange) код Компьютерийн хувьд зөвхөн тоог 2-тын болон Floating Point хэлбэрээр дүрслэхээс гадна үсэг (AÆZ, aÆz), тусгай тэмдэгт симболууд (α ϖ ∞ ≅ ≈ ≠ ± ≥ г.м) зэргийг ч мөн 2-тын тооллын системд дүрслэх шаардлага гардаг. Иймээс энэ зорилгоор үсэгнүүд, тусгай тэмдэгтүүдийг 2-тын тооллын системд оруулсан албан ёсны стандарт болж чадсан тусгай хүснэгт шаардлагатай. Жишээ нь ASCII хүснэгт. ASCII code Odd parity bit 0 1 . 9 . A B . Z [ 011 0000 011 0001 . 011 1001 . 100 0001 100 0010 . 101 1010 101 1011 101 1100 1 0 . 1 . 1 1 . 1 0 1 5.1.9. Parity bit Parity bit нь тэгш сондгойг тогтоох замаар дамжууллын үед алдаа гарсан эсэхийг хянах зорилготой. Odd parity bit гэдэг нь сондгой бол 0, тэгш бол 1, even parity bit нь сондгой бол 1, тэгш бол 0 байна. Parity bit-ийн тусламжтайгаар дамжууллын үед гарсан дараах алдааг илрүүлж чадна. 10011 Æ 10001 Өөрөөр хэлбэл дээрх тохиолдолд дамжуулахаас өмнө odd parity bit нь 0 байсан бол дамжууллын дараа 1 болсон байна. Харин parity bit-ийн тусламжтайгаар дамжууллын үед тохиолдсон дараах алдааг илрүүлэх боломжгүй. 10011 Æ 10101 Учир нь дамжуулахаас өмнө odd parity bit нь 0 байсан бол дамжууллын дараа ч мөн 0 хэвээр байна. Мөн ганц өгөгдлийг дамжуулах үед гарсан алдааг илрүүлэхэд ашиглахаас гадна блок өгөгдлийг дамжуулах үед гарсан алдааг мөр багананых нь тэгш сондгойг шалгах замаар тогтоож болно. Жишээ нь зураг 5.12. зураг 5.12. 5.2.1. Булийн алгебр (Boolean Algebra) 1984 онд Жорж Бул анх удаа логик үйлдлүүдийг гүйцэтгэх математик томьёоллыг зохиосон бөгөөд үүнийг Булийн алгебр гэнэ. Жишээ нь логикийн хувьд AND нь 2 зүйлийг харьцуулахад зөвхөн тухайн 2 зүйл үнэн байхад л үнэн байдаг бусад тохиолдолд худлаа байдаг бол OR нь аль нэг нь үнэн байхад үнэн байдаг, харин 2-улаа худлаа байхад л худлаа байдаг, NOT нь үнэн байхад худлаа байдаг, худал байхад үнэн байдаг г.м энэ санаануудыг математик загварчилд оруулж өгсөн. Жишээ нь саяны хэлсэн зүйлүүдийг хүснэгт хэлбэрээр илэрхийлбэл: A B A AND B A B A OR B A NOT A худал худал худал худал худал худал үнэн худал худал үнэн худал худал үнэн үнэн худал үнэн үнэн худал худал үнэн худал үнэн үнэн үнэн үнэн үнэн үнэн үнэн Ингээд Булийн томьёолсны дагуу дээрх үйлдлүүдийг математикт хэрхэн илэрхийлдгийг үзье. AND үйлдэл – логикийн энэ үйлдэл нь архиметикийн үржүүлэх үйлдэлтэй төсөөтэй тул түүнийг үржих тэмдгээр тэмдэглэдэг. 0⋅0 = 0 A⋅0 = 0 0⋅1 = 0 A⋅1 = A 178

1⋅0 = 0 A⋅A = A 1⋅1 = 1 A⋅A’ = 0 OR үйлдэл – логикийн энэ үйлдэл нь архиметикийн нэмэх үйлдэлтэй төсөөтэй тул түүнийг нэмэх тэмдгээр тэмдэглэдэг. 0+0 = 0 A+0 = A 0+1 = 1 A+1 = 1 1+0 = 1 A+A = A 1+1 = 1 A+A’= 1 NOT буюу үгүйсгэх үйлдэл 0’= 1 1’= 0 A’’= A Жорж Бул логикийн үйлдлүүдийг математик загварчилж оруулахаас гадна тэдний хувьд ямар үйлдлүүдийг хийх боломжтойг томъёолж өгсөн. Жишээ нь логикийн үйлдлүүдийн хувьд архиметийн байр сэлгэх, бүлэглэх, хаалт задлах зэрэг үйлдлүүдийг гүйцэтгэх боломжтой эсэхийг тогтоож өгсөн. Жишээ нь логикийн хувьд хаалт задлах A(B+C)=AB+AC хууль биелдэг эсэхийг шалгая. Үүний тулд дээрх 2 үйлдлийн үнэмшлийн хүснэгтийг байгуулаад харьцуулж үзье. A B C B+C A(B+C) A B C AB AC AB+AC 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 1 1 0 1 1 1 1 0 1 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Ингээд логик үйлдлүүдийн хувьд архиметикийн ямар хуулиуд хүчин төгөлдөр болохыг үзье. Бүлэглэх (A·B)·C = A·(B·C) = A·B·C (A+B)+C = A+(B+C) = A+B+C Байр сэлгэх A·B = B·A = AB A+B = B+A Хаалт задлах A·(B+C) = (A·B) + (A·C) Бусад A = A+0 A = A+1 A = A+A A = A+AA’ A = A+AB A = A·1 A = A·A A = A·(A+B) A+B = A +⎯AB A+BC = (A+B) · (A+C) Морганы теорем (DeMorgan's Theorem) (A·B)' = A' + B' (NAND) (A+B)' = A' · B' (NOR) 5.2.2. Үндсэн логик элементүүд Тоон электроникт логик үйлдлүүдийг гүйцэтгэдэг элементүүдийг логик gate-үүд гэж нэрлэнэ. Жишээ нь AND, OR, NOT гэсэн үндсэн логик үйлдлүүдийг гүйцэтгэдэг элементүүдийг үзье. AND GATE Бүгд нь 1 байх үед 1, бусад тохиолдолд 0 гардаг логик үйлдлийг AND үйлдэл гэнэ. Энэ үйлдэл нь математикийн үржүүлэх үйлдэлтэй төстэй бөгөөд энэ үйлдлийг үржүүлэхийн тэмдгээр тэмдэглэдэг. Жишээ нь: 1⋅1=1, 1⋅0=0, 0⋅1=0, 0⋅0=0 г.м. Энэ үйлдлийг гүйцэтгэдэг элементийг AND GATE гэх ба дараах байдлаар тэмдэглэнэ. /зураг 5.13/ A B A AND B 0 0 0 0 1 0 1 0 0 зураг 5.13. 1 1 1 179

OR GATE Бүгд 0 байх үед 0, бусад тохиолдолд 1 гардаг логик үйлдлийг OR үйлдэл гэнэ. Энэ үйлдэл нь нэмэх үйлдэлтэй төсөөтэй бөгөөд түүнийг нэмэх тэмдгээр тэмдэглэдэг. Жишээ нь: 0+0=0, 0+1=1, 1+0=1, 1+1=1 г.м. Энэ үйлдлийг гүйцэтгэдэг элементийг OR GATE гэх бөгөөд дараах байдлаар тэмдэглэнэ. /зураг 5.14/ A B A OR B 0 0 0 0 1 1 1 0 1 зураг 5.14. 1 1 1 NOT GATE Бүгдийг түүний урвуугаар нь сольдог логик үйлдлийг NOT үйлдэл буюу үгүйсгэл гэнэ. Жишээ нь: 0’=1, 1’=0 г.м. NOT үйлдлийг гүйцэтгэдэг элементийг NOT GATE гэж нэрлэх бөгөөд дараах байдлаар тэмдэглэнэ. /зураг 5.15/ A NOT A 0 1 зураг 5.15. 1 0 AND, OR, NOT гэсэн гурван үндсэн логик үйлдлийг ашиглан тэдгээрийг хослуулан хэрэглэх замаар төрөл бүрийн нарийн төвөгтэй логик үйлдүүдийг гүйцэтгэх боломжтой. NAND GATE Энэ NAND үйлдэл нь AND ба NOT үйлдлүүдийг ашиглана. Энэ нь AND логик үйлдлийн үгүйсгэл бөгөөд 2 оролтонд хоёуланд 1 байх үед 0 гардаг, бусад тохиолдолд 1 гарна. Энэ үйлдлийг гүйцэтгэдэг элементийг NAND GATE гэх бөгөөд дараах байдлаар тэмдэглэнэ. /зураг 5.16/ A B A NAND B 0 0 1 0 1 1 1 0 1 зураг 5.16. 1 1 0 NOR GATE Энэ логик үйлдэл нь OR ба NOT үйлдүүдийг ашиглана. Энэ нь OR логик үйлдлийн үгүйсгэл бөгөөд 2 оролтонд хоёуланд нь 0 байх үед л 1 гардаг бусад тохиолдолд 0 гарна. Энэ үйлдлийг гүйцэтгэдэг элементийг NOR GATE гэх бөгөөд дараах байдлаар тэмдэглэнэ. /зураг 5.17/ A B A NOR B 0 0 1 0 1 0 1 0 0 зураг 5.17. 1 1 0 XOR GATE Энэ логик үйлдэл нь хоёр оролтонд ялгаатай утга байх үед л 1 гардаг, бусад тохиолдолд 0 гарна. Энэ үйлдлийг гүйцэтгэдэг элементийг XOR GATE гэх бөгөөд дараах байдлаар тэмдэглэнэ. /зураг 5.18/ A B A XOR B 0 0 0 0 1 1 1 0 1 зураг 5.18. 1 1 0 Жишээлбэл логик AND, OR, NOT элементүүдийг ашигласан XOR элемент. /зураг 5.19/ зураг 5.19. Логик NAND элементийг ашигласан XOR элемент. /зураг 5.20/ 180

зураг 5.20. 5.2.3. Логик үйлдлүүдийг хэрхэн гүйцэтгэх AND үйлдэл /зураг 5.21/ 0⋅0 = 0 A⋅0 = 0 0⋅1 = 0 A⋅1 = A 1⋅0 = 0 A⋅A = A 1⋅1 = 1 A⋅A’ = 0 зураг 5.21. OR үйлдэл /зураг 5.22/ 0+0 = 0 A+0 = A 0+1 = 1 A+1 = 1 1+0 = 1 A+A = A 1+1 = 1 A+A’= 1 зураг 5.22. NOT үйлдэл /зураг 5.23/ 0’= 1 1’= 0 A’’= A зураг 5.23. Бусад үйлдлүүд (A·B)·C = A·(B·C) = A·B·C /зураг 5.24/ зураг 5.24. (A+B)+C = A+(B+C) = A+B+C /зураг 5.25/ зураг 5.25. A·(B+C) = (A·B) + (A·C) /зураг 5.26/ зураг 5.26. A+(B·C) = (A+B) · (A+C) /зураг 5.27/ зураг 5.27. A·B = B·A = AB /зураг 5.28/ 181

зураг 5.28. A+B = B+A /зураг 5.29/ зураг 5.29. A+AB = A /зураг 5.30/ зураг 5.30. A+⎯AB = A+B /зураг 5.31/ зураг 5.31. (A+B)ּ(A+C) = A+BC /зураг 5.32/ зураг 5.32. Морганы теорем (DeMorgan's Theorem) (A·B)' = A' + B' (NAND) /зураг 5.33/ зураг 5.33. (A+B)' = A' · B' (NOR) /зураг 5.34/ зураг 5.34. 5.2.4. Логик элементүүдийг ашиглах NOT элементийг ашигласан 1st complement уруу хөврүүлэгч /зураг 5.35/ зураг 5.35. AND элементийг ашиглан оролтонд өгсөн импульсээс тодорхой хугацааны торх импульсийг тоолох /зураг 5.36/ 182

зураг 5.36. 5.3.1. Бааз элементүүд Тоон электроникт ашиглагддаг логик үйлдлүүдийг гүйцэтгэдэг элементүүд нь дараах бааз элементүүдэд суурилагдан хийгдсэн байдаг. Ямар нэгэн бааз элементийн гол үүрэг тухайн бааз элементийг ашиглан NOR буюу NAND үйлдлийг гүйцэтгэж чаддаг байх явдал юм. Учир энэ 2 үйлдлийн аль нэгнийг нь ашиглан ямарч төвөгтэй логик үйлдлийг гүйцэтгэх боломжтой байдаг. 5.3.2. Diode Logic (DL) бааз элемент Диод логик бааз элемент нь хагас дамжуулагч диодыг ашиглана. Энэ бааз элементийг хэлхээнд дараах хоёр хэлбэрээр холбож ашиглана. Хэрэв диодыг зураг 5.37-д үзүүлснээр холбовол оролтонд 0 байхад диод нээлттэй байх тул диодоор гүйдэл гүйхгүй. Иймээс гаралтанд мөн адил 0 байна. Харин оролтонд 1 байхад диод хаагдаж диодоор гүйдэл гүйх учраас гаралтанд оролттой адилхан 1 байна. A Z 0 0 зураг 5.37. 1 1 Хэрэв диодыг зураг 5.38-д үзүүлснээр холбовол оролтонд 0 байхад диод хаалттай байх тул диодоор гүйдэл гүйх учраас гаралтанд мөн адил 0 байна. Харин оролтонд 1 байхад диод нээгдэж диодоор гүйдэл гүйхгүй учраас гаралтанд оролттой адилхан 1 байна. A Z 0 0 зураг 5.38. 1 1 DL элементийг ашиглан AND ба OR үйлдлүүд, тэдгээрийн хослолыг хэрхэн гүйцэтгэхийг үзье. DL OR GATE Хэрэв 2 оролтонд логик 0 байвал диодууд нээлттэй (диодоор гүйдэл гүйхгүй) байх тул гаралтанд 0 байна. Харин 2 оролтын аль нэгэнд логик 1 байвал тухайн диод хаагдаж (диодоор гүйдэл гүйнэ) гаралтанд 1 гарна. Эндээс үзвэл энэ нь логик OR үйлдлийг гүйцэтгэж байна. /зураг 5.39/ A B Z 0 0 0 0 1 1 1 0 1 Z=A+B зураг 5.39. 1 1 1 DL AND GATE Хэрэв 2 оролтонд логик 1 байвал диодууд нээлттэй (диодоор гүйдэл гүйхгүй) байх учраас гаралтанд 1 байна. Харин 2 оролтын аль нэгэнд логик 0 байвал тухайн диод хаагдаж (диодоор гүйдэл гүйж) гаралтанд 0 гарна. Эндээс үзвэл энэ нь логик AND үйлдлийг гүйцэтгэж байна. /зураг 5.40/ 183

A B Z 0 0 0 0 1 0 1 0 0 Z=A⋅B зураг 5.40. 1 1 1 DL AND-OR GATE /зураг 5.41/ A B C D Z 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 0 1 1 1 0 1 0 0 0 0 1 0 1 0 0 1 1 0 0 0 1 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 1 0 0 1 0 1 1 1 1 1 0 0 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 1 Z=A⋅B+C⋅D зураг 5.41. 1 1 1 1 1 5.3.3. Resistor-Transistor Logic (RTL) бааз элемент Транзистор-резистор бааз элемент нь биполяр транзисторыг ашиглана. Жишээлбэл энэ бааз элементийг ашиглан NOT, OR, NOR үйлдлүүдийг хэрхэн гүйцэтгэхийг үзье. RTL NOT GATE Оролтонд логик 0 байвал транзистор нээлттэй (транзистораар гүйдэл гүйхгүй) буюу хэрчилтийн горимд байх тул гаралтанд 1 гарна. Харин оролтонд логик 1 байвал транзистор хаагдаж (транзистораар гүйдэл гүйнэ) ханасан төлөвтөө орох учраас ханасан транзистор дээр унах хүчдэл маш бага тул гаралтанд 0 гарна. Эндээс үзвэл энэ элемент нь логик NOT үйлдлийг гүйцэтгэдэг байна. /зураг 5.42/ A Z 0 1 Z=A’ зураг 5.42. 1 0 4 оролттой RTL NOR GATE 4 оролтонд 4-үүлэнд нь логик 0 байх үед бүх транзисторууд хэрчилтийн горимд байх тул гаралтанд 1, 4 оролтын аль нэгэнд нь логик 1 байх үед тухайн транзистор нээгдэж ханалтын горимонд орох тул гаралтанд 0 байх тул энэ элемент нь логик NOR үйлдлийг гүйцэтгэж байна. /зураг 5.43/ A B C D Z 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 0 1 1 0 0 1 0 0 0 Z=(A+B+C+D)’ 0 1 0 1 0 184

0 1 1 0 0 0 1 1 1 0 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 1 0 0 1 0 1 1 0 1 1 0 0 0 1 1 0 1 0 1 1 1 0 0 зураг 5.13. 1 1 1 1 0 4 оролттой RTL OR GATE Мөн дээрх NOR элементийн гаралтан үгүйсгэлийг хэрэглэн OR элементийг гаргаж болно. /зураг 5.44/ A B C D Z 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 1 0 1 0 0 1 1 1 0 1 0 0 1 0 1 0 1 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 1 0 0 0 1 1 0 0 1 1 1 0 1 0 1 1 0 1 1 1 1 1 0 0 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 1 Z=A+B+C+D зураг 5.44. 1 1 1 1 1 5.3.4. Diode-Transistor Logic (DTL) бааз элемент Энэ бааз элемент нь диод болон биполяр транзисторыг ашиглана. Жишээлбэл энэ бааз элементийг ашиглан NOT, NOR, NAND үйлдлүүдийг хэрхэн гүйцэтгэхийг үзье. DTL NOT GATE Оролтонд логик 0 байвал 1-р диод хаалттай, 2-р диод нээлттэй байх тул транзисторын бааз дээр 0 болж транзисторын хэрчилтийн горимонд байна. Иймээс гаралтанд 1 гарна. Харин оролтонд логик 1 байвал 1-р диод нээлттэй, 2-р диод хаалттай тул транзисторын бааз дээр +5v болж транзистор ханасан төлөвтөө орно. Иймээс гаралтанд 0 байна. Эндээс үзвэл энэ элемент нь логик NOT үйлдлийг гүйцэтгэнэ. /зураг 5.45/ A Z 0 1 Z=A’ зураг 5.45. 1 0 3 оролттой DTL NAND GATE 3 оролтын 3-ууланд нь логик 1 байх үед 1-р диодууд бүгд нээлттэй, 2-р диодууд бүгд хаалттай байх тул транзисторын бааз дээр +5v-ийн хүчдэл унаж транзистор ханалтын горимонд орох учраас гаралтанд 0 байна. Харин 3 оролтын аль нэгэнд логик 0 байвал тухайн оролтын 1-р 185

диод хаалттай, 2-р диод нээлттэй болох тул транзисторын бааз дээрх хүчдэл 0 болж транзистор хэрчилтийн горимонд орох тул гаралтанд 1 гарна. Эндээс үзвэл энэ элемент нь логик NAND үйлдлийг гүйцэтгэнэ. /зураг 5.46/ A B C Z 0 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 0 1 1 0 1 0 0 0 1 0 1 0 1 1 0 0 Z=(A⋅B⋅C)’ зураг 5.46. 1 1 1 0 DTL NOR GATE 2 оролтонд 2-уланд нь логик 0 үед 2 оролтын 1-р диодууд хаалттай, 2-р диодууд нээлттэй байх тул транзисторуудын бааз дээр 0 байж транзисторууд хэрчилтийн төлөвт (транзистор нээлттэй) орох тул гаралтанд 1, аль нэг оролтонд логик 1 үед тухайн оролтын 1-р диод нээлттэй, 2-р диод хаалттай тул транзисторын бааз дээр +5v хүчдэл унаж транзистор ханалтын төлөвт (транзистор хаалттай) орох тул гаралтанд 0 гарна. Иймээс энэ элемент нь логик NOR үйлдлийг гүйцэтгэнэ. /зураг 5.47/ A B Z 0 0 1 0 1 0 1 0 0 Z=(A+B)’ зураг 5.47. 1 1 0 DTL AND-OR GATE /зураг 5.48/ A B C D Z 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 0 1 1 1 0 1 0 0 0 0 1 0 1 0 0 1 1 0 0 0 1 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 1 0 0 1 0 1 1 1 1 1 0 0 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 1 Z=A⋅B+C⋅D зураг 5.48. 1 1 1 1 1 5.3.5. Transistor-Transistor Logic (TTL) бааз элемент DTL бааз элементэд ашиглагддаг диоднуудын оронд транзисторыг ашигласан. Жишээлбэл DTL NOT gate-ийг хэрхэн TTL бааз элементийг ашиглан хийхийг үзье. 186

DTL NOT GATE /зураг 5.49/ Z=A’ зураг 5.49. TTL NOT GATE /зураг 5.50/ Z=A’ зураг 5.50. DTL NOR GATE /зураг 5.51/ Z=(A+B)’ зураг 5.51. TTL NOR GATE /зураг 5.52/ Z=(A+B)’ зураг 5.52. TTL NAND GATE TTL бааз элемент нь DTL-ийг сайжруулсан хувилбар бөгөөд харьцангуй хурдан ажиллагаатай тул практикт өргөн ашиглагддаг. Практикт ашиглагддаг TTL бааз элемент нь арай илүү нийлмэл бүтэцтэй байна. Жишээлбэл практикт ашиглагддаг TTL NAND GATE нь дараах бүтэцтэй байдаг. Өөрөөр хэлбэл практикт өргөн хэрэглэгддэг 7400/5400 серийн IC (интеграл схем)-үүд нь доорх бүтэцтэй TTL бааз элементийг ашигласан байдаг. Энд нэг онцлог нь нэг ерөнхий коллектор болон баазтай, олон эммитертэй транзисторыг ашигладаг. Иймээс 1-р транзисторын 3 эммитер дээр зэрэг 0 байхад транзистор хаалттай (транзистораар гүйдэл гүйнэ) байх тул гаралтанд 1, 1-р транзисторын аль нэг эммитер дээр 1 байхад л транзистор нээгдэх (транзистораар гүйдэл гүйхгүй) тул гаралтанд 0 болно /зураг 5.53/ 187

A B C Z 0 0 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 0 1 1 0 1 0 0 0 1 0 1 0 1 1 0 0 Z=(A⋅B⋅C)’ зураг 5.53. 1 1 1 0 TTL сери Тэмдэглэл Жишээ Standard TTL 54 or 74 7400 (quad NAND gate) Low power TTL 54L or 74L 74L00 (quad NAND gate) Schottky TTL 54S or 74S 74S00 (quad NAND gate) Low power Schottky TTL 54LS or 74LS 74LS00 (quad NAND gate) 5.3.6. CMOS бааз элемент 2 өөр төрлийн оронгийн транзистор ашигласан энэхүү бааз элемент сүүлийн жилүүдэд шинээр гарч ирсэн шинэ технологи юм. 2 өөр төрлийн транзистор ашигладаг тул оролтонд ямар ч сигнал ирсэн аль нэг нь хаалттай, нөгөө нь нээлттэй байдаг онцлогтой. Хэрэв оролтонд 0 байвал дээд транзистор хаалттай, доод транзистор нээлттэй байх учраас гаралтанд 1, оролтонд логик 1 байвал дээд транзистор нээлттэй, доод транзистор хаалттай байх тул гаралтанд 0 байна. /зураг 5.54/ зураг 5.54. CMOS NOT GATE Хэрэв оролтонд логик 0 сигнал ирвэл N-СMOS (доод талынх) нээгдэж, P-СMOS (дээд талынх) хаагдах тул гаралтанд логик 1 сигнал гарна. Харин оролтонд логик 1 сигнал ирэхэд N-СMOS нээгдэж, P-СMOS хаагдан гаралтанд логик 0 сигнал гарна. /зураг 5.55/ A Z 0 1 Z=A’ зураг 5.55. 1 0 CMOS NOR GATE Хэрэв 2 оролтонд 2-уланд нь логик 0 сигнал ирвэл N-СMOS-ууд хаагдаж, P-СMOS-ууд нээлттэй тул гаралтанд логик 1 сигнал гарна. Харин оролтын аль нэгэнд нь логик 1 сигнал ирвэл тухайн оролтонд хамаарах N-СMOS нээгдэж, P-СMOS хаагдан гаралтанд логик 0 сигнал гарна. /зураг 5.56/ 188

A B Z 0 0 1 0 1 0 1 0 0 Z=(A+B)’ зураг 5.56. 1 1 0 CMOS NAND GATE Хэрэв 2 оролтонд 2-уланд нь логик 1 сигнал ирвэл N-СMOS-ууд нээгдэж, P-СMOS-ууд хаалттай тул гаралтанд логик 0 сигнал гарна. Харин оролтын аль нэгэнд нь логик 0 сигнал ирвэл тухайн оролтонд хамаарах N-СMOS хаагдаж, P-СMOS нээгдэн гаралтанд логик 1 сигнал гарна. /зураг 5.57/ A B Z 0 0 0 0 1 0 1 0 0 Z=(A⋅B)’ зураг 5.57. 1 1 1 5.3.7. Интегралчлагч хэлхээ Ихэнх логик элементүүд нь CMOS (complementary metal oxide), TTL (transistor–transistor logic) болон бусад элементүүдийг ашигласан байдаг. Логик элементүүдийг ашиглах үед дараах 2 зүйл ажиглагдана. 1. Оролт ба гаралтын хүчдлийн босго өөрчлөгддөг. Жишээлбэл энгийн транзистор ашигласан логик элементүүдийн хувьд оролт гаралт хүчдлийн босго хэрхэн өөрчлөгддөгийг харья. /зураг 5.58/ зураг 5.58. 2. Үүнээс гадна сигнал Td хугацаагаар delay хийгддэг. Өөрөөр хэлбэл Td хугацаагаар хоцордог. Жишээлбэл инвертлэгч элементийн хувьд хэрхэн delay хийгддэгийг харья. Энэ Td нь TTL бааз элемент ашигласан инвертлэгчийн хувьд ойролцоогоор 10ns орчим байна. /зураг 5.59/ 189

зураг 5.59. Жишээ нь зураг 5.60. зураг 5.60. Мөн олон логик элементүүдийг нэг блок болгож хийсэн элемнтийг интегралчлагч хэлхээ (Integrated Circiut - IC) буюу товчоор chip гэнэ. 1 chip-д багтах элементүүдийн хэмжээнээс хамааран интегралчлагч хэлхээг дараах байдлаар ангилж болно. Small Scale Integration SSI 0-12 gate багтаасан Medium Scale Integration MSI 12-99 gate багтаасан Large Scale Integration LSI 100-9999 gate багтаасан Very Large Scale Integration VLSI 10000-99999 gate багтаасан Ultra Large Scale Integration ULSI 100000-аас их gate багтаасан 5.4.1. Хагас нэмэгч 2 битийн хувьд логик нэмэх үйлдэл дараах 4 боломжтой: /зураг 5.61/ зураг 5.61. Энд A ба B-г нэмэгдэхүүн гэвэл Carry=AB нь оронгийн шилжүүлгийг, Sum=A⊕B нь нийлбэрийг тус тус илэрхийлнэ. Иймээс хагас нэмэгчийг XOR болон AND элементүүдийг ашиглан хэрхэн хийхийг үзье. /зураг 5.62/ Input Output A B C S 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 0 1 зураг 5.62. 1 1 1 0 Хагас нэмэгч нь 2 тоог нэмэх үед өргөн хэрэглэгддэг өмнөх оронгийн шилжүүлгийг тооцох боломжгүй байдаг тул хагас нэмэгч гэж нэрлэнэ. Хагас нэмэгчийг зураг 5.63-т дүрсэлсний дагуу тэмдэглэнэ. 190

зураг 5.63. 5.4.2. Бүтэн нэмэгч Бүтэн нэмэгч нь оронгийн шилжилтийг тооцсон Cin оролт, Cout гаралттай байдгаараа хагас нэмэгчээс ялгаатай. Иймээс бүтэн нэмэгчийн хувьд нэмэх үйлдэл нь дараах 8 боломжтой. Энд хамгийн эхний орон нь өмнөх үйлдлээс ирсэн оронгийн шилжүүлэлтийг тооцсон Cin оролтыг илэрхийлэх бол гарсан үр дүнгийн эхнийх нь дараагийн үйлдэлд орон шилжсэн гэдгийг тогтоох Cout гаралтыг тус тус тодорхойлно. /зураг 5.64/ зураг 5.64. Бүтэн нэмэгчийг XOR, AND, OR элементүүдийг ашиглан хэрхэн хийхийг үзье. /зураг 5.65/ Input Output A B СIN COUT S 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 0 1 0 0 1 0 1 1 1 0 1 0 0 0 1 1 0 1 1 0 1 1 0 1 0 зураг 5.65. 1 1 1 1 1 Бүтэн нэмэгч логик байгууламжийг дараах схемээр төлөөлүүлэн тэмдэглэнэ. /зураг 5.66/ зураг 5.66. 5.4.3. 4 битийн параллель нэмэгч 4 битийн параллель нэмэгч нь 4 битийн 2 тоог хооронд нь нэмэх зорилготой бөгөөд өмнөх үйлдлээс шилжиж ирэх оронгийн шилжүүлэг C1, дараагийн үйлдэлд шилжүүлэх оронгийн шилжүүлэг C5 гэсэн нэмэлт оролтуудтай байна. /зураг 5.67/ зураг 5.67. 4 битийн параллель нэмэгчийг 1 битийн 4 бүтэн нэмэгчийг хооронд нь дараах байдлаар холбож гаргаж авна. /зураг 5.68/ 191

зураг 5.68. 5.4.4. BCD to Excess 3 code converter BCD code-оос Excess 3 code уруу хөврүүлэхдээ BCD дээр 3-ийг буюу 2-тын тооллын системээр 0011- ийг нэмэх шаардлагатай. Жишээлбэл: BCD code Excess 3 code 0000 0011 0001 0100 0010 0101 0011 0110 0100 0111 0101 1000 0110 1001 0111 1010 1000 1011 1001 1100 1010 1101 1011 1110 1100 1111 Иймээс BCD-Excess 3 code converter-ийг 4 битийн параллель нэмэгчийг ашиглан дараах байдлаар хийж болно. /зураг 5.69/ зураг 5.69. 5.4.5. 16 битийн параллель нэмэгч 16 битийн 2 тоог хооронд нэмэх боломжтой оронгийн шилжүүлгүүдийг тооцсон 16 битийн параллель нэмэгчийг 4 битийн 4 параллель нэмэгчийг хооронд нь дараах байдлаар холбох замаар хийж болно. /зураг 5.70/ зураг 5.70. 5.4.6. 4 битийн параллель нэмэгч/хасагч 4 битийн параллель нэмэгч/хасагч нь 4 битийн хоёр тоог хооронд нь нэмэх ба хасах үйлдлийг зэрэг гүйцэтгэх боломжтой. 4 битийн параллель нэмэгч/хасагч-ийг хийхдээ дараах 2 зүйлийг ашиглана. Юуны өмнө XOR элементийн хувьд 5.71-р зурагт үзүүлсэн шинж чанарыг ажиглаж болно. 192

зураг 5.71. Дараагийн алхамд S оролтыг бүтэн нэмэгийн Cin оролттой холбож өгөх хэрэгтэй. Ингээд 4 битийн параллель нэмэгч ба XOR элементийг ашиглан 4 битийн параллель нэмэгч/хасагчийг дараах байдлаар хийж болно. /5.72/ зураг 5.72. Оролтонд өгсөн 2 тоог нэмэх болон хасах эсэхийг удирдлагын S оролтын тусламжтайгаар тогтооно. S оролтонд 0 байвал оролтонд өгсөн 2 тоог нэмнэ. /зураг 5.73/ зураг 5.73. S оролтонд 1 байвал 2-р оролтонд өгсөн тоог эхлээд 2st complement сөрөг тоонд шилжүүлээд дараа нь нэмнэ. /зураг 5.74/ зураг 5.74. 5.4.7. 4 битийн компоратор 4 битийн компоратор нь оролтонд өгсөн 2 тоог хооронд харьцуулах бөгөөд хэрэв 2 тоо хоорондоо тэнцүү бол A=B гаралтанд 1, бусад нь 0, эхний тоо нь их бол A>B гаралтанд 1, бусад нь 0, дараах тоо нь их бол B>A гаралтанд 1, бусад нь 0 гарна. /зураг 5.75/ 193

зураг 5.75. 4 битийн компораторын бүтцийн схемийг 5.76-р зурагт үзүүлэв. зураг 5.76. Жишээ нь 0110 ба 1010 гэсэн хоёр тоог харьцуулья. /зураг 5.77/ зураг 5.77. 5.5.1. Decoder Оролтонд ирсэн сигналуудын тусламжтайгаар гаралтанд гарах сигналуудыг тогтоодог төхөөрөмжийг decoder гэнэ. Хэрэв N оролттой M гаралттай бол NxM decoder гэх бөгөөд гаралт M≤2N байна. Жишээ нь 2x4 decoder. /зураг 5.78/ Энэ нь 2 оролттой, 4 гаралттай бөгөөд гаралтанд ямар сигналууд гарахыг оролтонд өгсөн сигналуудын тусламжтайгаар тогтоож өгнө. X Y F0 F1 F2 F3 0 0 1 0 0 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 0 1 0 зураг 5.78. 1 1 0 0 0 1 Эндээс харвал оролтонд ямар сигналууд ирсэнээс хамаарч гаралт ямар байх нь тогтоогдож байна. Иймээс 4х2 Decoder-ийн бүтцийг дараах байдлаар үзүүлж болно. /зураг 5.79/ 194

зураг 5.79. Үүнтэй адилаар 3x8 Decoder буюу 3 оролт, 23=8 гаралттай Decoder-ийг авч үзье. /зураг 5.80/ X Y Z F0 F1 F2 F3 F4 F5 F6 F7 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 1 0 0 0 0 0 1 0 0 1 1 0 0 0 0 0 0 0 1 0 зураг 5.80. 1 1 1 0 0 0 0 0 0 0 1 3x8 Decoder-ийн бүдүүвчийг зураг 5.81-д үзүүлэв. зураг 5.81. Жишээ . 3x8 Decoder ашигласан бүтэн нэмэгч. /зураг 5.82/ зураг 5.82. 195

5.5.2. Удирдлагын нэмэлт оролттой Decoder Энэ Decoder нь удирдлагын нэмэлт CLK оролттойгоороо энгийн Decoder-оос ялгаатай. /зураг 5.83/ CLK S1 S0 F0 F1 F2 F3 1 0 0 1 0 0 0 1 0 1 0 1 0 0 1 1 0 0 0 1 0 1 1 1 0 0 0 1 зураг 5.83. 0 х х 0 0 0 0 Удирдлагын нэмэлт оролттой Decoder-ийн бүтцийн схемийг 5.84-р зурагт үзүүлэв. зураг 5.84. Бага эрэмбийн Decoder-ийг ашиглан том эрэмбийн Decoder-ийг дараах байдлаар холбож гаргаж авч болно. Жишээ нь 2x4 Decoder-ийг дараах байдлаар холбож 3x8 decoder-ийг гаргаж авч болно. /зураг 5.85/ зураг 5.85. Үүнтэй адилаар 3x8 Decoder-ийг дараах байдлаар холбон 4x16 Decoder-ийг гаргаж авч болно. /зураг 5.86/ 196

зураг 5.86. Практикт өргөн хэрэглэгддэг 74LS138 Decoder-ийн бүдүүвчийг 5.87-р зурагт үзүүлэв. зураг 5.87. G1 G2A G2B A B C Y0 Y1 Y2 Y3 Y4 Y5 Y6 Y7 1 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 0 1 1 1 1 1 1 1 0 0 0 1 0 1 1 0 1 1 1 1 1 1 0 0 0 1 1 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 0 0 1 0 1 1 1 1 1 1 0 1 1 1 0 0 1 1 0 1 1 1 1 1 1 0 1 1 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 x 1 1 x x x 1 1 1 1 1 1 1 1 0 X x x x x 1 1 1 1 1 1 1 1 5.5.3. Encoder 2N оролтоос N гаралтын аль нэг хаягаар гаргах төхөөрөмжийг encoder гэнэ. Хэрэв M≤2N оролттой N гаралттай бол MxN encoder гэнэ. Жишээ нь 4x2 encoder /зураг 5.88/ түүний бүтцийн схем /зураг 5.89/ 197

Q3 Q2 Q1 Q0 A0 A1 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 0 0 1 1 1 0 0 0 0 x x 0 0 1 1 x x 0 1 0 1 x x 0 1 1 0 x x 0 1 1 1 x x 1 0 0 1 x x 1 0 1 0 x x 1 0 1 1 x x 1 1 0 0 x x 1 1 0 1 x x 1 1 1 0 x x зураг 5.88. зураг 5.89. 1 1 1 1 x x 8x3 Encoder буюу 8 оролтоос 3 гаралтанд гарах сигнал дараах байдлаар хамаарна. /зураг 5.90/ Q7 Q6 Q5 Q4 Q3 Q2 Q1 Q0 A2 A1 A0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 зураг 5.90. 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 8x3 Encoder-ийн бүтцийн схем /зураг 5.91/ зураг 5.91. 5.5.4. Demultiplexer Оролтонд ирсэн сигналыг гаралтын нэг хаягаар гаргах төхөөрөмжийг demultiplexer гэнэ. Өөрөөр хэлбэл оролтонд ирсэн сигналыг удирдлагын сигналын тусламжтайгаар сонгож гаралтын аль нэг хаягаар гаргана. Жишээ нь 1x4 Demultiplexer. /зураг 5.92/ S1 S0 Q0 Q1 Q2 Q3 0 0 D 1 1 1 0 1 1 D 1 1 1 0 1 1 D 1 зураг 5.92. 1 1 1 1 1 D Эндээс үзвэл D оролтонд ирсэн сигналыг аль хаягаар гаргах вэ гэдгийг удирдлагын S1, S0 сигналуудын тусламжтайгаар тогтооно. Иймээс 1x4 Demultiplexer-ийн бүдүүвчийн схемийг 5.93-р зурагт үзүүлэв. 198

зураг 5.93. 5.5.5. Multiplexer Олон оролтуудаас сонгож гаралтанд гаргадаг төхөөрөмжийг multiplexer гэнэ. Оролтонд өгсөн сигналуудаас алийг нь гаралтанд гаргахын удирдлагын сигналын тусламжтайгаар тогтооно. Жишээ нь 4x1 Multiplexer. /зураг 5.94/ Эндээс үзвэл удирдлагын сигналуудын тусламжтайгаар 4 оролтонд ирсэн сигналуудаас сонгож гаралтанд гаргаж байна. Иймээс 4x1 Multiplexer-ийн бүдүүвчийн схемийг 5.95-р зурагт үзүүлэв. S1 S0 Y 0 0 I0 0 1 I1 1 0 I2 зураг 5.94. 1 1 I3 зураг 5.95. Multiplexer болон Demultiplexer-ийг ашиглах. Multiplexer-ийн тусламжтайгаар олон оролтонд ирсэн сигналыг нэг шугамаар дамжуулж энэхүү шугамаар ирсэн сигналыг demultiplexer-ийн тусламжтайгаар олон гаралтанд гаргахад ашиглана. /зураг 5.96/ зураг 5.96. Бага эрэмбийн Multiplexer-ийг дараах байдлаар холбож их эрэмбийн Multiplexer-ийг гаргаж авч болно. Жишээ нь 4x1, 2x1 Multiplexer-ээс 8x1 Multiplexer-ийг гарган авах. /зураг 5.97/ 199

S2 S1 S0 Y 0 0 0 I0 0 0 1 I1 0 1 0 I2 0 1 1 I3 1 0 0 I4 1 0 1 I5 1 1 0 I6 зураг 5.97. 1 1 1 I7 Мөн 4x1 Multiplexer-ийг дараах байдлаар холбон 16x1 Multiplexer-ийг гарган авна. /зураг 5.98/ S3 S2 S1 S0 Y 0 0 0 0 I0 0 0 0 1 I1 0 0 1 0 I2 0 0 1 1 I3 0 1 0 0 I4 0 1 0 1 I5 0 1 1 0 I6 0 1 1 1 I7 1 0 0 0 I8 1 0 0 1 I9 1 0 1 0 I10 1 0 1 1 I11 1 1 0 0 I12 1 1 0 1 I13 1 1 1 0 I14 зураг 5.98. 1 1 1 1 I15 Практикт өргөн хэрэглэгддэг 75LS151 Multiplexer-ийг 5.99-р зурагт үзүүлэв. S2 S1 S0 CLK Y x x х 1 0 0 0 0 0 I0 0 0 1 0 I1 0 1 0 0 I2 0 1 1 0 I3 1 0 0 0 I4 1 0 1 0 I5 1 1 0 0 I6 зураг 5.99. 1 1 1 0 I7 5.6.1. Триггер Логик 1 ба 0 гэсэн 2 төлвийн аль нэгэнд оршдог, өмнөх төлөвөө хадгалж үлдэх чадвартай байгууламжийг триггер гэнэ. Санах ойн үндсэн элемент нь триггер юм. Санах ойн элемент буюу триггерийг дараах схемээр төлөөлүүлэн үзэж болно. /зураг 5.100/ зураг 5.100. Команд Q(t) Q(t+1) Санах ойд бичих x 1 Бичилтийг арилгах x 0 0 0 Санах ойг хэвээр үлдээх 1 1 200

Эндээс үзвэл триггерийн хувьд дараах гурван төрлийн командууд байдаг байна. ƒ Set буюу бичих. Энэ тохиолдолд триггер нь урд нь ямар төлөвт байснаас үл хамааран 1 гэсэн төлөвт орно. ƒ Reset буюу бичилтийг арилгах. Энэ тохиолдолд триггер нь урд нь ямар төлөвт байснаас үл хамааран 0 төлөвт орно. ƒ Санах ойг хэвээр үлдээх. Энэ тохиолдолд триггер нь энэ команд өгөхөөс өмнө ямар төлөвт байна тэр төлвөө хадгалсан хэвээр байна. Өөрөөр триггер өмнө нь 0 (1) төлөвт байсан бол энэ команд өгсний дараа ч 0 (1) төлөвтөө хэвээр байна. Санах ойн элементүүд нь ихэвчлэн удирдлагын нэмэлт оролттой байдаг. /зураг 5.101/ зураг 5.101. Удирдлагын сигнал буюу clock нь дараах хэлбэртэй байна. /зураг 5.102/ зураг 5.102. Триггерийг дотор нь latch ба flip flop гэж хоёр ангилна. ƒ Latch нь удирдлагын сигнал 1 байхад төлвөө өөрчилдөг, удирдлагын сигнал 0 байхад өмнөх төлвөө хадгалдаг. Жишээ нь RS Latch, Gated RS Latch, Gated D Latch ƒ Flip Flop нь удирдлагын сигнал 0-оос 1 болоход төлвөө өөрчилдөг (positive edge), ба 1-ээс 0 болоход төлвөө өөрчилдөг (negative edge) гэсэн 2 хэлбэртэй байна. Жишээ нь RS Flip Flop, JK Flip Flop, D Flip Flop, T Flip Flop 5.6.2. RS Latch RS Latch нь бичих S (set), бичилтийг устгах R (reset) хоёр оролттой, урвуу болон шууд гаралттай. RS Latch-ийг дотор нь: ƒ Active high оролттой RS Latch – Set оролтонд 1, Reset оролтонд 0 байхад бичилт хийдэг, Set оролтонд 0, Reset оролтонд 1 байхад бичилтийг устгадаг /зураг 5.103/ S R Q ⎯Q 1 0 1 0 0 1 0 1 1 1 хориотой зураг 5.103. 0 0 өмнөх төлөв өөрчлөгдөхгүй ƒ Active low оролттой RS Latch – Set оролтонд 0, Reset оролтонд 1 байхад бичилт хийдэг, Set оролтонд 1, Reset оролтонд 0 байхад бичилтийг устгадаг гэж ангилна. /зураг 5.104/ ⎯S ⎯R Q ⎯Q 0 1 1 0 1 0 0 1 0 0 хориотой зураг 5.104. 1 1 өмнөх төлөв өөрчлөгдөхгүй Жишээлбэл NAND элементийг ашигласан active low RS Latch, /зураг 5.105/ түүний хугацааны диаграммыг /зураг 5.106/ үзүүлэв. 201

⎯S ⎯R Q ⎯Q 0 0 тодорхойгүй 0 1 1 0 1 0 0 1 1 1 өмнөх төлөв өөрчлөгдөхгүй зураг 5.105. зураг 5.106. 5.6.3. Gated RS Latch Gated RS Latch нь удирдлагын нэмэлт CLK оролттойгоороо RS Latch–ээс ялгаатай. Уг триггерийн төлөвөө өөрчлөх эсэхийг удирдлагын сигналын тусламжтайгаар тогтооно. /зураг 5.107/ CLK=1 CLK=0 S R Q ⎯Q S R Q ⎯Q 0 0 өөрчлөгдөхгүй 0 0 1 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 1 1 1 тодорхойгүй 1 1 өөрчлөгдөхгүй буюу өмнөх төлөвөө хадгална зураг 5.107. 5.6.4. Gated D Latch Энэ триггер нь ердөө удирдлагын CLK оролт, динамик D гэсэн 2 оролттой. /зураг 5.108/ CLK=1 CLK=0 D Q ⎯Q D Q ⎯Q 1 1 0 1 0 0 1 0 өөрчлөгдөхгүй буюу өмнөх төлөвөө хадгална 202

зураг 5.108. 5.6.5. RS Flip Flop RS Flip Flop нь 2 давхар RS триггерээс тогтох бөгөөд онцлог нь CLK дохионы урд фронтоор бичиж, хойд талын фронтоор удирдагдан төлвөө өөрчилнө. Давхар триггер буюу Master slave Flip Flop нь удирдлагын сигнал 1-ээс 0 болох агшинд л төлвөө өөрчилдөг тул negative edge триггерийн төрөлд хамаарна. Энэ төрлийн триггерийн бүтэц нь хоёр давхар триггерээс тогтсон байдаг тул тэднийг master-slave буюу давхар триггер гэж нэрлэнэ. Өөрөөр хэлбэл оролтын хэсгийг master триггер удирдах бөгөөд гаралтын хэсгийг slave триггер нь удирдана. Иймээс үр дүнг боловсруулах асуудал нь хоёр шатнаас тогтох бөгөөд эхний мастер хэсэгт оролтыг бичиж авна. Дараагийн slave хэсэг нь үр дүнг боловсруулаад гаргана. Гэхдээ энэ хоёр үйлдэл нь зэрэг явагдахгүй. Өөрөөр хэлбэл удирдлагын сигнал 0-оос 1 болоход өгөгдлийг бичиж авна. Удирдлагын сигнал 1-ээс 0 болох агшинд үр дүнг гаралтанд гаргана. Өөрөөр хэлбэл удирдлагын сигнал 1-ээс 0 болох агшинд л төлвөө өөрчилдөг. Мөн түүнчлэн удирдлагын сигналын эхний фронтоор бичиж, арын фронтоор төлвөө өөрчилдөг тул Negative Edge Flip Flop ч гэж нэрлэх тохиолдол бий. /зураг 5.109/ зураг 5.109. Хэдийгээр энэ триггер нь 2 триггерээс тогтох боловч хоёрдох триггерүүд нь удирдлагын CKL оролттой урвуугаар холбогдсон байна. Удирдлагын сигнал 0 байхад оролтоос хамаарахгүй. Харин удирдлагын сигнал 0-оос 1 болоход 1-р триггер R, S оролтуудаас хамаарч төлвөө өөрчилнө. Гэсэн хэдий ч удирдлагын сигналын урвуу 2-р триггерт холбогдсон байгаа тул 2-р триггерийн төлөв өөрчлөгдөхгүй. Харин удирдлагын сигнал 1-ээс эргэн 0 болох агшинд 2-р триггер төлвөө өөрчилнө. Ингэхдээ 1-р триггер ямар төлөвт орсон байгаагаас хамаарна. Иймээс нь 1-р триггерийг төлвийг бичиж авдаг, 2-р триггерийг төлвийг өөрчилдөг гэж үзнэ. 1-р триггер удирдлагын сигнал 0-оос 1 болоход төлвийг бичиж авна. Үүнийг ашиглан удирдлагын сигнал 1-ээс 0 болох агшинд 2-р төлөв өөрчлөгдөнө. CLK нь 1-ээс 0 болох агшинд CLK

Add a comment

Related presentations

Related pages

Тоон электроник /монгол/ - Education

1. 5.1.1. 2-тын тооллын системБидний өдөр тутмын хэрэглээнд ашигладаг 10-тын тооллын ...
Read more

Тоон электроник — Википедиа нэвтэрхий толь

Тоон электроник буюу дижитал электроник нь дохионуудыг тасралттай, дискрет ...
Read more

Аналог электроник /монгол/ - Education

Тоон электроник /монгол/ Тоон электроник электроник үндэс ЭЛЕКТРОНИКИЙН ҮНДЭС Лекц ...
Read more

Ангилал:Электроник — Википедиа нэвтэрхий толь

Ангилал:Электроник Викимедиа зургийн сан: ... Тоон электроник;
Read more

тоон электроник хичээлийг by Oogii Oidovjunai on Prezi

Transcript of тоон электроник хичээлийг ... Монгол улсын хэмжээнд судалгааны түвшинд ...
Read more

МNS:5323-64:2009 Дээд боловсрол, Компьютерийн техник ...

... #тоон электроник #техник ... Монгол Улсын Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль ...
Read more

Монгол хэлний үгийн алдаа шалгах "Ангууч програм ...

Аналог электроник; Тоон ... Speaker group-с гаргасан Монгол хэлний үг үсгийн алдаа ...
Read more

Digitaltechnik | QuickiWiki

Die Digitaltechnik beschäftigt sich mit Digitalsignalen, also Signalen, die nur eine bestimmte Anzahl von diskreten Zuständen annehmen können. Die ...
Read more